Jelenia Góra, kościół śś. Erazma i Pankracego

Lokalizacja: Jelenia Góra, plac Kościelny 1 (50.903365, 15.736806)
Budowa: 1380 – około 1430
Styl:  gotyk

HISTORIA. Pierwotny kościół uległ zniszczeniu w czasie pożaru w 1303 r. Obecny kościół został zbudowany w dwóch etapach. W latach 1380-1400 wzniesiono prezbiterium i mury obwodowe korpusu. W 1. ćwierci  XV w. ukończono korpusu nawowy a wnętrza nakryto sklepieniami. W XVI w. od południa  dobudowano kaplicę. W XVIII w. wnętrze kościoła zostało zbarokizowane.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony z trójnawowego, sześcioprzęsłowego korpusu i czteroprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego pięciobocznie. Przy prezbiterium od północy zakrystia, od południa w narożniku korpusu i prezbiterium dwuprzęsłowa kaplica a od zachodu do korpusu dostawiona wieża. Wieża jest kwadratowa, w górnej części przechodząca ośmiobok i nakryta hełmem z 1736 r. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami, nad zakrystią dwa łuki oporowe. Między przyporami znajdują się trójdzielne okna ostrołukowe z maswerkami. Nawę i prezbiterium nakrywa wspólny dach dwuspadowy, nad nawami bocznymi dachy jednospadowe. W kościele zachowało się kilka portali ostrołukowych. Interesujący jest uskokowy portal zachodni do nawy oraz najbardziej okazały polichromowany portal południowy do prezbiterium, uskokowy, zwieńczony wimpergą z kwiatonem i ujęty pinaklami. W ostrołukowym tympanonie umieszczona jest płaskorzeźba Ukrzyżowania. Wewnątrz nawa główna i prezbiterium nakryte są sklepieniami sieciowymi, nawy boczne i kaplicę nakrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe. Sklepienia korpusu nawowego wsparte są na ośmiobocznych filarach.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kościół posiada cenne wyposażenie, głownie renesansowe i barokowe z okresu od XVI do XVIII w. W jego skład wchodzą: barokowy ołtarz główny wykonany w latach 1713-18 przez Thomasa Weisfeldta; dwa ołtarz boczne z 1. ćwierci XVIII w.; barokowa ambona, renesansowa z 1591 r.; drewniane stalle renesansowe z  1576 r. oraz stalle barokowe z XVIII w.; barokowa chrzcielnica z około 1720 r. oraz organy wykonane przez Adama Orazio Caspariniego i jego syna Eugenio Caspariniego w 1706 r. Na zewnętrznych ścianach zachowało się wiele epitafiów i płyt nagrobnych z okresu do XVI do XVIII w.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

Strona Internetowa: http://bazylika.jgora.pl/# (dostęp 02.04.2020)

{gallery}polska/dolnoslaskie/jelenia_gora_kosciol_sw_pankracego{/gallery}

Jelenia Góra, kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Jelenia Góra, kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Lokalizacja:  Jelenia Góra, ul. 1 Maja (50.904177, 15.744418)
Budowa: 1709-1718
Architekt: Karl Martin Frantz
Styl: późny barok

HISTORIA. Podpisanie w 1706 r. układu w Altranstadt pomiędzy Szwecją a Austrią poprawił znacznie sytuację protestantów na Śląsku. Ewangelicy odzyskali część utraconych kościołów i uzyskali zgodę na budowę kolejnych sześciu, które nazywane były odtąd kościołami Łaski. Najpiękniejszy z tych kościołów został zbudowany w Jeleniej Górze w latach 1709-1718. Autorem projektu był Karl Martin Frantz, który wzorował się na kościele św. Katarzyny w Sztokholmie. W 1806 r. na skutek pożaru zniszczeniu uległy dachy świątyni. W 1957 r. kościół stał się świątynią garnizonową Wojska Polskiego.

ARCHITEKTURA. Późnobarokowy kościół zbudowany jest na planie krzyża greckiego z wydłużonym wschodnim przęsłem na pomieszczenie ołtarza głównego. W narożnikach ramion krzyża znajdują się wieżyczki mieszczące klatki schodowe. Długość nawy głównej wynosi  74 metry a nawy poprzecznej 47 metrów. Wszystkie nawy są szerokie na 14 metrów. Centralną część kościoła nakrywa kopuła z podwójną latarnią wsparta na czworobocznym tamburze. Ramiona transeptu nakryte są dachami łamanymi. Narożne wieżyczki są do połowy wysokości kwadratowe i przechodzące w ośmiobok. Elewacje zewnętrzne kościoła opięte są pilastrami i lizenami a ściany przeprute wydłużonymi oknami zamkniętymi półkoliście. Wewnątrz spłaszczona kopuła wsparta jest na czerech potężnych filarach. Ramiona transeptu nakrywają sklepienia kolebkowe. Przy ścianach ustawione są dwie kondygnacje drewnianych empor wpartych na marmoryzowanych kolumnach ze złoconymi kapitelami. Parapety empor pokryte są dekoracją malarską o tematyce zaczerpniętej ze Starego i Nowego Testamentu.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA pochodzi przeważnie z 1 połowy XVIII w. i jest utrzymany w stylu późnego baroku. Polichromię prezbiterium i nawy głównej wykonał w latach 1749-51 Felix Anton Scheffler z Monachium. Malarz przedstawił m.in. sceny Trójcy Świętej w glorii, Wniebowzięcia i Zmartwychwstania. Iluzjonistyczną dekorację nawy poprzecznej i czaszy kopuły wykonał w latach 1734-35 Johann Franz Hoffmann z Głogowa. W prezbiterium ustawiony jest ołtarz główny wykonany w 1733 r., który posiada bogatą dekorację rzeźbiarską. W ołtarzu umieszczony jest obraz Modlitwa Chrystusa w ogrodzie Getsemani, namalowany w 1859 r. przez Ottona Mengelberga. Ołtarz główny stanowi architektoniczną całość z prospektem organowym, wykonanym wraz z organami w latach 1724-29. Bogata dekoracja rzeźbiarska prospektu jest dziełem Jana Jerzego Urbańskiego zaś twórcą wspaniałych organów jest berliński organmistrz Johann Michael Röder. Ustawiona w nawie ambona została wykonana w 1717 r. przez Franza Ferdinanda Becherta. Korpus ambony podtrzymywany jest przez troje aniołów. Ambonę wieńczy baldachim ozdobiony figurami apostołów, puttami oraz gołębicą Ducha Świętego. Cennym zabytkiem jest też chrzcielnica wykonana w latach 1717-18.

Rzut poziomy za: Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek

LITERATURA

Oszczanowski P., Kościół garnizonowy WP Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeleniej Górze, Wrocław 2005
Skała C., Dolny Śląsk. Przewodnik samochodowy.
Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek, oprac. zb., Arkady 2016

Jelenia Góra, kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

{gallery}polska/dolnoslaskie/jelenia_gora_kosciol_podwyzszenia_sw_krzyza{/gallery}

Karpacz, kościół Wang

Lokalizacja:  Karpacz, powiat Jelenia Góra, ul. Na Śnieżkę 3-5 (50.777380, 15.724145)
Budowa: połowa XIII w., odbudowa 1842-43
Styl: późny romanizm

HISTORIA. Zbudowany został w połowie XIII w. w miejscowości Wang w południowej Norwegii. Został zakupiony w 1841 r. przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV a następnie za namową hrabiny Fryderyki von Reden przeniesiony i odbudowany w Karpacza w latach 1842-43. W czasie odbudowy brakujące elementy zostały zrekonstruowane według pierwowzoru. Jednak niedobór materiału spowodował, że musiano zmniejszyć rozmiary nawy co doprowadziło zaburzenia proporcji budowli. W 1844 r. świątynia została przekazana miejscowej parafii ewangelickiej. W tym samym roku wzniesiono przy kościele dzwonnicę według projektu berlińskiego architekta Friedricha Augusta Stülera.

ARCHITEKTURA. Późnoromański drewniany kościół złożony jest z prostokątnej nawy oraz węższego prezbiterium, zakończonego apsydą. Cały kościół otoczony jest niskim obejściem. Nakrywają go strome dachy dwuspadowe ze sterczącymi głowami smoków. Z nawy wyrasta dwukondygnacjowa wieżyczka, nakryta w górnej kondygnacji dachem namiotowym. Kościół posiada bogatą dekorację ornamentalną w formie wijących się wstęg z wizerunkami fantastycznych stworzeń, przedstawioną na portalach i kapitelach kolumn. Wewnątrz nawa nakryta jest stropem płaskim wspartym na czterech słupach, prezbiterium nakrywa strop imitujący sklepienie kolebkowe. Okna w krużgankach i ścianach zostały wykonane w czasie odbudowy i nie są oryginalne.

DZWONNICA wolnostojąca, murowana z kamienia, czworoboczna i nakryta namiotowym hełmem.

Na cmentarzu otaczającym kościół z trzech stron pochowani są m.in. pisarz Tadeusz Różewicz i reżyser teatralny Henryk Tomaszewski.

LITERATURA

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

{gallery}polska/dolnoslaskie/karpacz_kosciol_wang{/gallery}

Krzeszów, kościół św. Józefa

Lokalizacja:  Krzeszów, pl. Jana Pawła II 1 (50.733510, 16.068192)
Budowa: 1690-1696
Styl:  barok

HISTORIA. Kościół jest częścią dużego kompleksu opactwa cystersów w Krzeszowie. Zbudowany został w latach 1690-1696 dla nowo utworzonego bractwa św. Józefa. Projekt przewidywał wzniesienie dwóch wież, które runęły w 1693 r. a ich budowy nie ukończono.

ARCHITEKTURA. Barokowy kościół złożony z pięcioprzęsłowej nawy, ujętej po bokach rzędami kaplic, nad którymi wznoszą sie empory oraz wąskiego prezbiterium, zamkniętego półkoliście z przybudówkami zakrystyjnymi po bokach. Fasada jest trójosiowa i dwukondygnacjowa z szerszą częścią środkową, wydzieloną parami pilastrów. Górna kondygnacja ujęta jest po bokach spływami wolutowymi i zwieńczona przerwanym naczółkiem. Elewacje boczne o podziałach ramowych, z dwoma rzędami dużych półkoliście zamkniętych okien. Świątynię nakrywa dach dwuspadowy. Wnętrze kościoła rozczłonkowane jest filarami opiętymi pilastrami, podtrzymującymi sklepienia kolebkowe na gurtach. Kaplice boczne otwarte do nawy bocznej półkolistymi arkadami, empory wydzielone filarami.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest barokowe i późnobarokowe. Ściany ozdobione są imponującym cyklem fresków przedstawiających sceny z życia św. Józefa, wykonanych w latach 1693-96 przez Michaela Willmana i jego warsztat. Na ścianach prezbiterium znajdują się sceny Pokłonu Trzech Króli, na sklepieniu prezbiterium Chwała Niebios, na sklepieniu nawy Przodkowie i krewni św. Rodziny, na ścianie zachodniej Siedem Radości św. Józefa a na ścianie wschodniej Siedem Smutków św. Józefa. Ołtarz główny w prezbiterium wykonał Joseph Lachel w 1775 r., który wkomponował w niego tabernakulum pochodzące z rozebranego kościoła klasztornego a wykonane w 1678 r. Georg Schrötter. W ołtarzach bocznych umieszczone są obrazy z przedstawieniami smutków i radości św. Józefa. Bogatą dekorację rzeźbiarską posiada ambona wykonana przypuszczalnie przez Georga Schröttera w 1707 r. Balustradę i kosz ambony zdobią płaskorzeźbione sceny z życia św. Józefa, zaś na baldachimie ustawiona jest figura Boga Ojca w otoczeniu aniołów. Na chórze umieszczone są 10-głosowe organy wykonane w 1698 r., których bogatą dekorację rzeźbiarska wykonał w 1707 r. Georg Schrötter.

Rzut poziomy za: Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

LITERATURA

Łużyniecka E., Architektura klasztorów cysterskich na Śląsku, Poznań 1998
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Przewodnik po sanktuarium w Krzeszowie, opr. zb., Krzeszów 2018

{gallery}polska/dolnoslaskie/krzeszow_kosciol_sw_jozefa{/gallery}

{gallery}polska/dolnoslaskie/krzeszow_kosciol_sw_jozefa/freski{/gallery}

Krzeszów, kościół Wniebowzięcia NMP, dawny cystersów

Lokalizacja:  Krzeszów, pl. Jana Pawła II  (50.732985, 16.069121)
Budowa: 1728-35
Architekt: Christoph Tausch?
Styl: późny barok

Dawny kościół cystersów w Krzeszowie to jedna z najwspanialszych barokowych świątyń na obszarze dzisiejszej Polski. Została wzniesiona jako odpowiedź na budowę okazałego zboru ewangelickiego w Kamiennej Górze. Przy budowie i wystroju kościoła byli czynni tej miary artyści co wybitny czeski rzeźbiarz Ferdinand Maximilian Brokoff czy śląski malarz Michael Willmann.

HISTORIA. W latach 1242-1289 istniało w Krzeszowie opactwo benedyktynów. W 1292 r. zostało przejęte od przez cystersów przybyłych z Henrykowa. Fundatorem klasztoru został książę świdnicko-jaworski Bolko I Surowy. Budowę pierwszego murowanego kościoła rozpoczęto w 1296 r. i zapewne ukończono w ćwierci XIV w.  Klasztor i kościół ucierpiały w czasie najazdów husytów w 1426 r. oraz wojsk czeskich króla Jerzego z Podiebradu w 1463 r.  Klasztor spaliły też wojska szwedzkie, które najechały klasztor w 1633 r. w czasie wojny północnej. W 1727 r. rozebrano stary gotycki kościół i na jego miejscu wzniesiono w latach 1728-35 obecną świątynię wraz z mauzoleum Piastów od wschodu. Autorem projektu kościoła był przypuszczalnie austriacki architekt Christoph Tausch a pracami warsztatu budowlanego kierował Joseph Anton Jentsch. W 1810 r. klasztor został skasowany przez władze pruskie a kościół przemianowano na świątynię parafialną. W 1919 r. klasztor przekazano benedyktynom, a w 1940 r. zajęły go władze nazistowskich Niemiec. W 1946 r. budynki klasztorne objęły przybyłe ze Lwowa siostry benedyktynki a kościoły ponownie stały sie własnością parafii.

ARCHITEKTURA. Późnobarokowy kościół zbudowany jest na planie krzyża łacińskiego. Złożony jest z trójnawowego korpusu o układzie emporowo-halowym. Od wschodu do prezbiterium dobudowane jest mauzoleum Piastów a za nim kaplica św. Marii Magdaleny. Razem długość kościoła wynosi 118 metrów. Fasada jest wklęsło-wypukła o pionowych podziałach kolumnowych i pilastrowych oraz wydatnych gzymsach, wydzielających dwie kondygnacje. Ujęta jest dwiema wysokimi wieżami, kwadratowymi o ściętych narożach i nakrytymi hełmami złożonymi z wydatnych wolutowych spływów. Wypukła środkowa część dolnej kondygnacji stanowi oprawę portalu głównego. Po jego bokach na wysokim cokole i na tle kolumn, ustawione są rzeźby Mojżesza i św. Grzegorza wykonane przez Ferdinanda Maximiliana Brokoffa przed 1731 r. oraz pozostałe wykonane przez Antona Dorasila. Środkowa cześć górnej kondygnacji jest wklęsła, co kontrastuje z bocznymi wypukłymi polami. W każdym z pól w półkolistej wnęce umieszczone są rzeźby. Po środku figura Marii w typie Immaculaty, po lewej grupa Zwiastowania a po prawej Nawiedzenia. Szczyt zdobi grupa rzeźbiarska przedstawiająca Trójcę Świętą w typie Tronu Łaski. Elewacje boczne opięte są parami pilastrów i przeprute dwiema kondygnacjami okien.  Korpus nawowy, transept i prezbiterium nakrywają dwuspadowe dachy mansardowe. Wnętrze rozczłonkowane jest ukośnie ustawionymi filarami, opiętymi pilastrami, z których wyrastają gurty, dzielące na przęsła sklepienia żaglaste. Również nad skrzyżowaniem naw wznosi się sklepienie żaglaste o większej połaci. Między filarami umieszczone są empory, o wypukłych balustradach.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE kościoła jest jednolite późnobarokowe i pochodzi z czasu budowy. Na sklepieniach widnieją freski namalowane przez Georga Wilhelma Neunhertza w latach 1733-35. W nawie głównej przedstawione są sceny opowiadające o przymiotach Emanuela z proroctwa Izajasza:  Przedziwny, Doradca, Bóg, Mocny, Ojciec Przyszłego Wieku oraz Książę Pokoju. Nad emporami przedstawione zostały sceny ze Starego Testamentu. W ołtarzu głównym wykonanym przez Antona Dorasila według projektu Ferdinanda Maximiliana Brokoffa umieszczony jest obraz Petera Brandla ze sceną Wniebowzięcia a pod nim mały obrazek Madonny z Dzieciątkiem z początku XV w. W transepcie znajduje się gotycka rzeźba Piety z około 1500 r. W prezbiterium ustawione są późnobarokowe stalle wykonane w latach 1730-35 przez Ferdinanda Maximiliana Brokoffa oraz Antona Dorasila. Ambonę wykonał w 1731 r. Anton Stenzel a w 1761 r. ozdobił figurami i płaskorzeźbami Joseph Lachel, natomiast cztery figury ewangelistów wykonał Antonin Dorasil. Organy wykonane w latach 1732-37 są dziełem Michaela Englera młodszego a bogatą dekorację rzeźbiarską prospektu wykonał Anton Dorasil według projektu Ferdinanda Maximiliana Brokoffa. W północnym ramieniu transeptu usytuowana jest kaplica loretańska z  1728 r.,  kopia figury matki Bożej z Loreto z 1677 r. W kościele ustawiony jest też kilkanaście ołtarze bocznych, późnobarokowych z 2. ćwierci XVIII w.

MAUZOLEUM PIASTÓW zbudowane jest na planie prostokąta z dwiema apsydami od wschodu i nakryte dwiema kopułami wspartymi na kolumnach i pilastrach. Ściany pokryte są kolorowymi marmurami, stiuki wykonał Albert Ignaz Provisore a rzeźby Anton Dorasil. Sklepienia pokryte są alegorycznymi freskami autorstwa Georga Wilhelma Neunhertza z 1736 r. We wnętrzu ustawione są pomniki nagrobne Bolka I Surowego (zm. 1301) i Bolka II Małego (zm. 1368). Są to gotyckie postaci zmarłych, spoczywające na barokowych tumbach. Obok pomnik nagrobny Władysława von Sedlitz-Nimmersatt z około 1620 r.

Rzut poziomy za: Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek

LITERATURA

Łużyniecka E., Architektura klasztorów cysterskich na Śląsku, Poznań 1998
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Przewodnik po sanktuarium w Krzeszowie, opr. zb., Krzeszów 2018
Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek, oprac. zb., Arkady 2016

{gallery}polska/dolnoslaskie/krzeszow_kosciol_nmp{/gallery}

Dzierżoniów, kościół Maryi Matki Kościoła, dawny ewangelicki

Lokalizacja: Dzierżoniów, ul. Świdnicka 20 (50.729319, 16.648670)
Budowa: 1795-1798
Architekt: Carl Gotthard Longhaus
Styl: klasycyzm

HISTORIA. Kościół zbudowany został w latach 1795-98 według projektu wybitnego pruskiego architekta Carla Gottharda Longhausa, projektanta m.in. Bramy Brandenburskiej w Berlinie. Do 1962 r. był użytkowany przez protestantów. W 1973 r. w czasie pożaru spłonęła wieża i część dachu. Następnie kościół został przekazany katolikom i w latach 1974-79 odbudowany.

ARCHITEKTURA. Klasycystyczny, zbudowany na planie prostokąta, z potężną czworoboczną wieżą nakrytą hełmem z latarnią. W dolnej kondygnacji wieży wysoki, wgłębny portyk kolumnowy, nakryty trójkątnym przyczółkiem. Elewacje boczne w środkowych polach lekko zryzalitowane i zwieńczone trójkątnymi szczytami. Nawę nakrywa dach dwuspadowy. Owalne wnętrze z trzema kondygnacjami empor, wspartych na klasycyzujących kolumnach nakryte jest spłaszczonym sklepieniem.

LITERATURA

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Strona internetowa: http://mmkddz.pl/

{gallery}polska/dolnoslaskie/dzierzoniow_kosciol_ewangelicki{/gallery}

Lubin, kościół MB Częstochowskiej

Lokalizacja: Lubin, Kołłątaja 6 (51.3971,16.2036)
Budowa: XIV – 1511 r.
Budowniczy: Nicolas Hoferichter
Styl: gotyk

HISTORIA. Obecny kościół został wzniesiony w kilku etapach. W XIV w. zbudowano halowy korpus. W latach 1460-1465 budowniczy Nicolas Hoferichter dobudował nawę południową, wykonał zamknięcie prezbiterium oraz przekształcił kościół w bazylikę. Budowę kościoła ukończono w 1511 r. ale w XVI i XVII w. wzniesiono jeszcze kilka kaplic.

ARCHITEKTURA. Gotycki o układzie bazylikowym, złożony z trójnawowego, trójprzęsłowego korpusu nawowego oraz dwuprzęsłowego wielobocznie zamkniętego prezbiterium. Do prezbiterium od południa dostawiona jest zakrystia i kruchta oraz wieżyczka schodowa. Od północy do korpusu i prezbiterium dobudowane są kaplice. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami, między którymi mieszczą się ostrołukowe okna z maswerkami. Zachodnią elewację wieńczy szczyt schodkowy. Prezbiterium i nawę środkową korpusu nakrywają dachy dwuspadowe, nad nawą północną dach pulpitowy zaś nad nawą południową dachy poprzeczne ze szczytami i półszczytami. Do wnętrza prowadzi pięć portali gotyckich zamkniętych prostokątnie, dwuramiennie i ostrołukowo. Wewnątrz nawy otwarte są arkadami ostrołukowymi, wspartymi na prostokątnych filarach, ostrołukowa jest też arkada tęczy. Sklepienia w prezbiterium i w nawach bocznych krzyżowo-żebrowe a w nawie głównej sklepienia gwiaździste czteroramienne.

WYPOSAŻENIE WNĘRZA. Warto zwrócić uwagę na gotyckie tabernakulum wieżowe ze schodkami i balustradą ustawione w prezbiterium. Z innych zabytków wymieńmy barokowy ołtarz główny z XVII w., drewniane stalle z XV i XVI w., renesansową ambonę z 1623 r. ora liczne nagrobki i epitafia z XVI i XVII w.

DZWONNICA stojąca po południowej stronie kościoła, została wzniesiona w XIV w. jako baszta obronna i w XVIII w. zamieniona na dzwonnicę.

Rzut poziomy za: Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Strona internetowa: http://www.mbcz.lubin.pl

{gallery}polska/dolnoslaskie/lubin_kosciol_mb_czestochowskiej{/gallery}

Środa Śląska, kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Lokalizacja:  Środa Śląska, ul. Kościuszki 53
Budowa: 1378 – 1. połowa XV w.
Budowniczy: Mistrz Szymon

Styl: gotyk

HISTORIA. Pierwsze wzmianki z 1310 r. mówią o istnieniu w tym miejscu kościoła franciszkanów. Budowę obecnego gotyckiego kościoła rozpoczęto w 1378 r. pod kierunkiem mistrza murarskiego Szymona i ukończono w 1. połowie XV w. Wraz z szerzeniem się reformacji na Śląsku franciszkanie opuszczają Środę Śląską w 1. połowie XVI w. W latach 1620-1675 kościół został częściowo przebudowany na potrzeby protestantów. W 1902 r. rozebrano prezbiterium kościoła. W latach 1933-1935 przeprowadzono restaurację kościoła. Wtedy też podwyższono wieżę i dobudowano neogotyckie zakończenie od wschodu według projektu Paula Kleina.

ARCHITEKTURA. Kościół jest budowlą gotycką, zbudowaną z cegły, złożoną z trójnawowego, czteroprzęsłowego halowego korpusu, zakończonego półkolistą apsydą w miejscu rozebranego prezbiterium. Do korpusu od północy dostawiona jest zamknięta pięciobocznie kaplica, obok niej w północno-wschodnim narożniku znajduje się wieża. Kościół na zewnątrz opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi mieszczą się lancetowate ostrołukowe okna. Korpus i kaplicę nakrywają strome dachy dwuspadowe. Wieża kwadratowa, z górną części modernistyczną, zwieńczoną ostrosłupową iglicą. Wnętrza kościoła nakrywają sklepienia krzyżowe. Nad nawami bocznymi wznoszą się empory. Zachowały się też dwa gotyckie portale ostrołukowe.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Najstarszym zabytkiem w kościele jest gotycka grupa Ukrzyżowania z lat 1420-1430. Ponadto zachowała się barokowa Pieta z połowy XVIII w. oraz krucyfiks z tego samego okresu.

Rzut poziomy za: Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

LITERATURA

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

{gallery}polska/dolnoslaskie/sroda_slaska_kosciol_sw_krzyza{/gallery}

Ziębice, kościół św. Jerzego

Lokalizacja: Ziębice, ul. Gliwicka 4 (50° 36′ 0″ N, 17° 2′ 32″ E)
Budowa: 3 ćw. XIII w. – 2. poł. XIV w.
Styl: gotyk

HISTORIA. Pierwotny, późnoromański kościół w Ziębicach zbudowany został na początku XIII w. Przypuszczalnie był to kościół jednonawowy z transeptem i wydzielonym prezbiterium, zamkniętym apsydą, ramiona transeptu również zakończone były apsydami. W 3. ćwierci XIII w. na miejscu starej nawy wzniesiony został dwunawowy korpus a w 2. połowie XIV w. późnoromańskie prezbiterium zastąpiono obecnym gotyckim, wtedy też powstała kaplica św. Jerzego wraz z emporą książęcą. W latach 1420-23 dobudowano od północy kaplicę Mariacką, zaś w 2. połowie XV w. przy fasadzie zachodniej postawiono dzwonnicę. W latach 1706-07 wymieniono zachodnią cześć sklepień oraz przebudowano dach, w miejsce podwójnego powstał jeden, wspólny dla obu naw. Częściowe usunięcie barokowych naleciałości nastąpiło podczas restauracji kościoła przeprowadzonej w latach 1898-1900 pod kierunkiem E. Stiehla.

ARCHITEKTURA. Jest to kościół gotycki, zbudowany z cegły. Składa się z dwunawowego korpusu o czterech przęsłach oraz z trójnawowego, bazylikowego prezbiterium, również o czterech przęsłach, zamkniętego trójbocznie. Przy korpusie dwie kaplice od północy (Mariacka) i południa (św. Jerzego) tworzą rodzaj nawy poprzecznej. Przy fasadzie zachodniej od północy stoi czterokondygnacjowa dzwonnica, zbudowana na planie kwadratu, zwieńczona krenelażem i nakryta ostrosłupowym hełmem. Na zewnątrz kościół został opięty przyporami, między którymi umieszczone są ostrołukowe okna, obustronnie rozglifione z maswerkami. W zachodniej elewacji widać dwie przeźroczyste rozety oraz dwa ostrołukowe portale, które prowadzą do zabytkowego wnętrza kościoła. Starszy północny portal jest wczesnogotycki i pochodzi z 1 połowy XIII w. Jest uskokowy z czterema parami kolumn, ozdobiony jest w tympanonie motywem palmetowego krzyża na tle liści klonowych i winnych. Będący jego kopią portal południowy pochodzi już z przełomu XIX/XX w. Wewnątrz korpus nawowy nakryty jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na masywnych filarach. Prezbiterium nakryte zostało sklepieniami gwiaździstymi i we fragmentach krzyżowo-żebrowymi oraz ośmiodzielnymi.

WYPOSAŻENIE I WYSTRÓJ WNĘTRZA. Nad wejściem, na filarze chóru muzycznego zawieszony jest gotycki krucyfiks drewniany z 1. połowy XV w. W nawie południowej korpusu znajduje się późnogotycka ambona, kamienna z 1595 r., ozdobiona postaciami Mojżesza i aniołów oraz płaskorzeźbami czterech ewangelistów na parapecie. W prezbiterium uwagę zwraca ogromny, barokowy ołtarz główny z około 1703 r., wykonany przez A. Joerga z Kamieńca Ząbkowickiego, do 1715 r. znajdował się on w kościele w Bardzie Śląskim. W polu głównym ołtarza umieszczony jest obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z około 1715 r. W nawach bocznych prezbiterium znajdują się dwa późnobarokowe ołtarze boczne z XVIII w. W ołtarzu w nawie południowej dwa malowane skrzydła ze scenami pasyjnymi pochodzące z późnogotyckiego tryptyku z XVI w., na awersach: Ostatnia Wieczerza i Biczowanie po lewej oraz Chrystus przed Piłatem i Ukrzyżowanie po prawej, na rewersach: Opłakiwanie i Zmartwychwstanie po lewej oraz Złożenie do Grobu i Sąd Ostateczny po prawej. Obok, przy półfilarze znajduje się gotyckie sakrarium kamienne, dwukondygnacjowe z ostrołukowymi prześwitami, zwieńczone, pinaklem z kapitelem i krzyżem. Z nawy północnej przechodzimy do kaplicy Mariackiej, nakrytej sklepieniem gwiaździstym ze zwornikami z płaskorzeźbionymi herbami m.in.: Podiebradów, Orłem Piastowskim i Ziębic. Znajduje się tu cenna gotycka polichromia przedstawiająca postać tronującego Chrystusa, zamkniętą w mandorli uzupełnioną symbolami ewangelistów i aniołów z narzędziami Męki Pańskiej, malowana w końcu XV w. przez twórcę ze szkoły śląskiej oraz przestawienie Matki Boskiej z jednorożcem wspinającym się na jej kolana, namalowane w 1482 r. Ponadto warto zwrócić uwagę na gotycką chrzcielnicę z dekoracją maswerkową. Po przeciwległej stronie znajduje się, zamknięta trójbocznie kaplica św. Jerzego, z zakrystią w przyziemiu oraz emporą książęcą na piętrze przekształconą na kaplicę. Z innych zabytków w kościele warto obejrzeć rzeźbiony tryptyk gotycki z początku XV w. ze scenami Narodzenia Chrystusa, Pokłonu Trzech Króli, Zwiastowania i Wniebowzięcia NMP. We wnętrzu przetrwały liczne zabytki sztuki sepulkralnej, wśród nich epitafium Karola I Podiebrada, księcia ziębickiego z 1542 r., z malowaną sceną na Górze Oliwnej oraz klęczącą u dołu rodziną książęcą.

Tekst umieszczony 20.05.2004, ostatnio aktualizowany 25.09.2005

Rzut poziomy kościoła pochodzi z pracy: Architektura gotycka w Polsce,  pod red. T. Mroczko i T. Arszyńskiego

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Komorowski J., Jednorożce z Dolnego Sląska, [w:] Spotkania z zabytkami, 5/2001
Konopka B., Bazylika Mniejsza w Ziębicach, Wroclaw 2008
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Strona Internetowa: www.ziebice.pl/

{gallery}polska/dolnoslaskie/ziebice_kosciol_sw_jerzego{/gallery}

Ząbkowice Śląskie, kościół św. Anny

Lokalizacja:  Ząbkowice Śląskie, ul. św. Wojciecha 12 (50.588760, 16.809247)
Budowa: połowa XIII w. – 1453
Styl: gotyk

HISTORIA. W okresie średniowiecza Ząbkowice Śląskie (niem. Frankenstein) były znaczącym ośrodkiem miejskim na Śląsku. Z tego czasu pochodzi najbardziej okazała świątynia miasta, gotycki kościół św. Anny, który zbudowany został około połowy XIII w. W 1428 r. Ząbkowice mocno ucierpiały w czasie najazdu wojsk husyckich. Uszkodzony został także kościół, którego odbudowa zakończyła się dopiero w 1453 r. W XVI w. nawa główna i prezbiterium zostały przekryte nowymi sklepieniami. W 1772 r. kościół został powiększony o późnobarokową kaplicę św. Anny. W latach 1893-96 miała miejsce restauracja kościoła w stylu neogotyckim, kiedy to przelicowano elewacje cegłą maszynową. Wtedy też dostawiono przybudówki od południa i zachodu.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół św. Anny jest budowlą halową złożoną z trójnawowego, czteroprzęsłowego korpusu i trójprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego pięciobocznie. Do korpusu od północy i południa przylegają symetrycznie kaplice, tworząc formę transeptu, zaś od południa i zachodu dobudowane są kruchty. Przy prezbiterium od północy znajdują się kolejno: zakrystia, kruchta i kaplica. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi mieszczą się wydłużone ostrołukowe okna. Zachodni szczyt rozczłonkowany jest pięcioma ostrołukowymi blendami. Budowlę nakrywają strome dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę nad korpusem. Wewnątrz nawy boczne i zakrystia nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. W prezbiterium i nawie głównej sklepienia sieciowe, za wyjątkiem zachodniego przęsła nawy nakrytego sklepieniem gwiaździstym ośmiobocznym. Arkada tęczy i arkady międzynawowe ostrołukowe, te ostatnie wsparte na ośmiobocznych filarach. Z prezbiterium do zakrystii prowadzi późnogotycki portal kamienny, zamknięty łukiem dwuramiennym.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W kościele znajduje się kilka interesujących zabytków. Jednym z nich jest rzeźbiona w piaskowcu ambona z 1619 r., powstała w czasach kiedy kościół znajdował się w rękach ewangelików, ozdobiona scenami Starego i Nowego Testamentu. Warto też zwrócić uwagę na obraz umieszczony w późnobarokowym ołtarzu głównym. Przedstawia on św. Annę, trzymającą małego Jezusa, w towarzystwie Marii, św. Joachima i małego Jana Chrzciciela. Autorem obrazu jest nadworny malarz biskupów wrocławskich Johann Clayssens z Antwerpii. Interesującym zabytkiem jest pomnik nagrobny księcia Karola I z Podiebradu (zm. 1536) oraz jego żony Anny z Żagania (zm. 1541), z leżącymi postaciami zmarłych, wykonany przez rzeźbiarza Urlyka z Żagania. Niestety nagrobek jest mocno uszkodzony i nie jest dostępny (znajduje się w zamkniętej  kaplicy Kauffunga). Z innych zabytków sztuki sepulkralnej wymienić można renesansową płytę nagrobną Sigmunda Kauffunga, z postacią brodatego rycerza w zbroi, wmurowaną także w kaplicę Kauffunga. W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, przy północno-wschodniej części prezbiterium stoi tzw. Krzywa Wieża, wysoka na 34 metry. Niegdyś połączona była z kościołem krytym gankiem i służyła jako dzwonnica od XV w. aż do II wojny światowej. Obecnie po remoncie z 2007 r. na jej najwyższej kondygnacji znajduje się punkt widokowy.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Strona internetowa: http://www.zabkowiceslaskie.pl/

 {gallery}polska/dolnoslaskie/zabkowice_slaskie_kosciol_sw_anny{/gallery}