Stalowa Wola, kościół Matki Bożej Królowej Polski

Stalowa Wola, kościół Matki Bożej Królowej Polski

Lokalizacja: Stalowa Wola, Księdza Jerzego Popiełuszki 4 (50.568973, 22.067137)
Budowa: 1956 – 1973
Architekt: Jan Bogusławski
Styl: modernizm

HISTORIA. Kościół został wybudowany w latach 1956 – 1973 według projektu Jana Bogusławskiego. Budowa rozpoczęła się w 1956 r. na fali tzw. odwilży październikowej. Prace budowlane był mocno zaawansowane do października 1961 r. kiedy to zostały przerwane. Budowę kościoła wznowiono dopiero w 1971 r. i ukończono w 1973 r. W 1992 r. kościół został podniesiony do rangi konkatedry diecezji sandomierskiej.

ARCHITEKTURA. Kościół zbudowany w stylu późnego modernizmu o konstrukcji ze strunobetonu. Halowy, na planie krzyża łacińskiego, złożony z trójnawowego korpusu, szerokiego transeptu i prezbiterium zamkniętego półkoliście z obejściem mieszczącym dwie kaplicy i pomieszczenia zakrystyjne. Ściany korpusu, transeptu i prezbiterium złożone są z ażurowych betonowych paneli w kształcie litery M. Fasada jest trójdzielna z wielkim ażurowym panelem w polu środkowym i wejściem w przyziemiu. Boczne pola fasady obłożone są kamienną okładziną. Kościół nakrywają spłaszczone dachy dwuspadowe. Wewnątrz nawy wydzielone są smukłymi strunobetonowymi filarami rozgałęzionymi u góry w formie korony drzew i podtrzymującymi liściaste sklepienia.

WYSTRÓJ WNĘTRZA. Okna wypełniają barwne witraże w formie mozaiki wykonane przez Marię Leszczyńską. Na chórze znajdują się 56-głosowe organy wykonane w 2021 r. przez firmę Viscount International Spa w Mondaino we Włoszech.

DZWONNICA wolnostojąca, zbudowana przy fasadzie na planie kwadratu, zwieńczona ażurowym monogramem Maryi, z którego wyrasta krzyż z koroną.

Przed kościołem ustawiony jest pomnik papieża Jana Pawła II, wykonany w 2002 r. Karol Wojtyła jeszcze jako arcybiskup krakowski dokonał poświęcenia świątyni w 1973 r.

LITERATURA

Strona internetowa: https://bazylikastw.pl

Stalowa Wola, kościół Matki Bożej Królowej Polski

{gallery}polska/podkarpackie/stalowa_wola_katedra{/gallery}

Tyczyn, kościół św. Katarzyny

Tyczyn, kościół św. Katarzyny

Lokalizacja: Tyczyn, powiat Rzeszów, Mickiewicza 10 (49.962000, 22.033681)
Budowa: 1735-1745, 1759-1763
Architekt: Johann Heinrich Klemm
Styl:  późny barok

HISTORIA. Pierwotnie w Tyczynie istniał kościół drewniany, który dopiero w 1466 r. został zastąpiony świątynią murowaną. Budowla ta została zniszczona w czasie pożaru w 1627 r. Następnie została odbudowana w latach 1631-1638. Krótko potem, bo w 1647 r. do prezbiterium dobudowano kaplicę św. Stanisława Kostki. W 1657 r. w czasie najazdu wojsk siedmiogrodzkich Jerzego Rakoczego kościół został ponownie zniszczony przez pożar. W 1727 r. do prezbiterium dobudowano kaplicę Świętej Trójcy z fundacji hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Obecny wygląd kościół uzyskał w wyniku gruntownej przebudowy przeprowadzonej w dwóch etapach za sprawą hetmana Branickiego. W pierwszym etapie przeprowadzonym w latach 1735-1745 według projektu architekta Johanna Heinricha Klemma przekształcono fasadę i dobudowano narożne dzwonnice. W drugiej fazie w latach 1759-1763 korpus jednonawowy kościoła został przekształcony w trójnawowy.

ARCHITEKTURA. Barokowy kościół złożony z trójnawowego bazylikowego korpusu i prezbiterium z dwiema kaplicami po bokach. Fasada kościoła trójdzielna, dwukondygnacjowa, rozczłonkowana pilastrami i przedzielona wydatnym gzymsem z belkowaniem. W części środkowej lekko wysunięta do przodu, z górną kondygnacją ujętą spływami i zwieńczoną trójkątnym szczytem. Fasada ujęta jest dwoma dzwonnicami połączonymi z nią ścianami parawanowymi z arkadami. Elewacje kościoła posiadają podziały ramowe i przebite są dużymi oknami o łukach odcinkowych w nawie i półkolistych w prezbiterium. Prezbiterium i nawę główną nakrywa stromy dach dwuspadowy z wieżyczką na sygnaturkę nad wschodnią częścią, nad nawami bocznymi dachy jednospadowe, zaś nad kaplicami dachy mansardowe. Wewnątrz ściany nawy głównej rozczłonkowane są pilastrami dźwigającymi obiegający gzyms. Nawa główna otwarta jest do naw bocznych półkolistymi arkadami, prezbiterium oddzielone jest półkolistą tęczą. Nawa główna nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, w nawach bocznych sklepienia krzyżowe, w prezbiterium strop płaski, zaś w kaplicach sklepienia kopulaste.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA w znacznej części jest późnobarokowe i  pochodzi z XVIII w. Polichromia jest dziełem malarza czeskiego pochodzenia Antoniego Herliczki z 1763 r. W latach 1743-1745 powstał zespół trzech ołtarzy zaprojektowanych przez J. H. Klemma i wykonanych przez sztukatora Gottfrieda Schultza z Wrocławia. W ołtarzu głównym umieszczone są obrazy Szymona Czechowicza z 1743 r.: Wniebowzięcie Marii w polu środkowym i Święta Katarzyna Aleksandryjska w zwieńczeniu, należące do najlepszych obrazów tego malarza. W ołtarzu kaplicy św. Stanisława Kostki umieszczony jest obraz Cudowna komunia św. Stanisława Kostki, zaś w ołtarzu kaplicy św. Trójcy znajduje się krucyfiks. Ponadto w innych ołtarzach bocznych znajdują się obrazy Augustyna Mirysa z około 1760 r.: Święty Antoni, Święty Klemens i Święty Jan Chrzciciel. W nawie mieszczona jest rokokowa ambona.

DZWONNICE zbudowane na planie kwadratu, opięte pilastrami, przeprute wielkimi półkolistymi arkadami i nakryte hełmami kopulastymi.

LITERATURA

Kłos S., Rzeszów. Przewodnik, Rzeszów 1993
Sztuka  polska t. 5, Późny barok, rokoko, klasycyzm, opr. zb., Warszawa 2016
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Lubelszczyzny i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013
Strona internetowa: https://zabytek.pl/pl/obiekty/tyczyn-zespol-kosciola-parafialnego-pw-wniebowziecia-nmp-i-sw-
Strona internetowa: http://parafiatyczyn.pl

Tyczyn, kościół św. Katarzyny 

{gallery}polska/podkarpackie/tyczyn_kosciol{/gallery}

Trzcinica, kościół św. Doroty

Lokalizacja: Trzcinica, pow. Jasło (49.736694, 21.407901)
Budowa: koniec XV w.
Styl:  gotyk

HISTORIA. Położona kilka kilometrów na zachód od Jasła Trzcinica zasłynęła ostatnio ze skansenu archeologicznego Karpacka Troja. Jednak najcenniejszym zabytkiem miejscowości jest drewniany kościół św. Doroty. Jego powstanie datuje się na koniec XV w. i tym samym należy on do grupy najstarszych małopolskich drewnianych kościołów. W XVI w. do nawy dostawiono wieżę a jeszcze później bo w XIX w. dobudowano kaplicę przy prezbiterium. O dużej wartości zabytkowej kościoła decyduje jego niezmieniona późnogotycka forma.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony jest trójbocznie zamkniętego prezbiterium, szerszej nawy oraz dostawionej od zachodu wieży. Od północy do prezbiterium przylega zakrystia zachowana bez zmian od czasu budowy a od południa kaplica. Wieża w dolnej części jest niezabudowana i otoczona sobotami, w górnej części o pochyłych ścianach, zwieńczona pozorną izbicą oraz ośmiobocznym ostrosłupowym hełmem. Prezbiterium i nawa nakryte są wspólnym, stromym, jednokalenicowym dachem. Zarówno dachy jak i ściany kościoła pokryte są na zewnątrz gontem. Od południa i od wschodu mieszczą się gotyckie okna zamknięte w ośli grzbiet. Wnętrza nakryte są stropami płaskimi w nawie z zaskrzypieniami.

WYPOSAŻENIE WNETRZA. Ściany pokryte są renesansowa polichromią z 1551 r. oraz manierystyczną z XVII w. Do najstarszych fragmentów polichromii należą: Sąd Ostateczny na ścianie prezbiterium, wielkich rozmiarów postać św. Krzysztofa w nawie, rząd dwunastu Apostołów z Chrystusem na parapecie chóru muzycznego oraz kasetonowa dekoracja na stropie. Wyposażenie wnętrza jest przeważnie późnobarokowe i składają się nie XVIII-wieczne ołtarze i pochodząca z XVII w. ambona. Warto też zwrócić uwagę na wykonany z marmuru klasycystyczny pomnik nagrobny Stanisława Jabłonowskiego (zm. 1806), właściciela Trzcinicy.

LITERATURA

Kornecki M., Kościoły drewniane w Małopolsce, Kraków 1999
Kościoły drewniane Karpat i Podkarpacia, opr. zb., Pruszków 2001
Strona internetowa: http://trzcinica.republika.pl/k-dorota.html (dostęp 14.10.2013)

{gallery}polska/podkarpackie/trzcinica_kosciol_sw_doroty{/gallery}

Stara Wieś, kościół Wniebowzięcia NMP

Stara Wieś, kościół Wniebowzięcia NMP

Lokalizacja: Stara Wieś, pow. Brzozów (49.713103, 22.014487)
Budowa: 1728 – 1762
Styl: późny barok

HISTORIA. Interesującym zabytkiem późnobarokowej architektury jest kościół w Starej Wsi pod Brzozowem. Został zbudowany dla paulinów sprowadzonych w 1728 r. z Częstochowy za sprawą biskupa przemyskiego Aleksandra Antoniego Fredry. Biskup był też fundatorem okazałej świątyni, która wzniesiona została w latach 1728-62. Zgromadzenie paulinów w Starej Wsi uległo kasacie już w 1784 r. W ich miejsce w 1821 r. przybyli jezuici, którzy do dziś opiekują się kościołem. W 1843 r. nadbudowano obie wieże.

ARCHITEKTURA. Kościół zbudowany jest na planie krzyża łacińskiego. Złożony jest z trójnawowego korpusu bazylikowego z transeptem i wydłużonego prezbiterium. Korpus poprzedza okazała dwuwieżowa i trójosiowa fasada, rozczłonkowana zdwojonymi pilastrami i półkoliście zamkniętymi oknami. Jej środkowa część jest wklęsło-wypukła i zwieńczona szczytem z trójkątnym naczółkiem. Kwadratowe wieże wysunięte są nieco do przodu i nakryte hełmami ze zdwojonymi latarniami. Prezbiterium i ramiona transeptu zamknięte są ścianami prostymi i zwieńczone półkolistymi szczytami, ujętymi spływami wolutowymi. Prezbiterium po bokach ujęte jest płytkimi kaplicami. Zewnętrzne ściany kościoła posiadają podziały ramowe. Kościół oświetlają okna zamknięte półkoliście z segmentowymi naczółkami nad nimi. Prezbiterium, transept i nawę główną nakrywają dachy dwuspadowe, nad nawami bocznymi i przybudówkami przy prezbiterium dachy jednospadowe. Wewnątrz nawa główna i prezbiterium nakryte są sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Nawy boczne połączone ze sobą, otwarte są do nawy głównej półkolistymi arkadami filarowymi i nakryte sklepieniami kopulastymi na pendentywach. Ściany wnętrza opięte są zwielokrotnionymi pilastrami, wspierającymi obiegające kościół belkowanie.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Jednolite późnobarokowe wyposażenie wnętrza pochodzi z około 1760 r. Ołtarz główny i ołtarze boczne wzorowane są na ołtarzach bazyliki jasnogórskiej, być może zostały wykonane przez ten sam śląski warsztat. Posiadają one bogatą dekorację ze sztucznego marmuru i stiuku. Także ambona ozdobiona jest dekorację rzeźbiarską.

Rzut poziomy za: Leksykon zabytków architektury Małopolskie i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013

LITERATURA

Sztuka polska, t. V, Późny barok, rokoko i klasycyzm (XVIII w.), opr. zb., wyd. Arkady 2016
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Lubelszczyzny i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013
Strona internetowa: http://www.starawies.jezuici.pl/index.php

Stara Wieś, kościół Wniebowzięcia NMP

{gallery}polska/podkarpackie/stara_wies_kosciol_wniebowziecia_nmp{/gallery}

Sędziszów, kościół św. Antoniego Padewskiego, kapucynów

Lokalizacja: Sędziszów, ul. Jana Pawła II 42a (50.070310, 21.704904)
Budowa: 1741 – 1746
Budowniczy: Jan de Oppitz 
Styl: późny barok

HISTORIA. Fundatorem kościoła i klasztoru kapucynów w Sędziszowie był Michał Potocki, wojewoda podolski. Prace przy budowie kościoła prowadzone były w latach 1741-46, według projektu lwowskiego architekta Jana de Oppitz.

ARCHITEKTURA. Jest to budowla późnobarokowa, złożona z szerokiej, dwuprzęsłowej nawy i węższego, jednoprzęsłowego prezbiterium. Po obu stronach nawy znajdują się niższe kaplice, połączone z nawą wąskimi przejściami. Kościół nakryty jest dachami dwuspadowymi nad nawą i prezbiterium oraz pulpitowymi nad kaplicami bocznymi. Dwukondygnacjowa fasada kościoła jest skromna o podziałach ramowych, zwieńczona trójkątnym szczytem z krzyżem. W dolnej kondygnacji znajduje się portal wejściowy zwieńczony trójkątnym naczółkiem. Górna kondygnacja ujęta po bokach spływami wolutowymi, z dużym oknem po środku, zamkniętym łukiem segmentowym. Poniżej wnęka z obrazem patrona kościoła? w profilowanym obramieniu. Wnętrze nakryte jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, ściany rozczłonkowane są podziałami pilastrowymi.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest przeważnie późnobarokowe i pochodzi z XVIII w., składają się na nie ołtarze, ambona i konfesjonały oraz inne sprzęty. W ołtarzu głównym znajduje się obraz św. Antoniego Padewskiego z 2. połowy XVIII w., namalowany przez Szymona Czechowicza, a pochodzący z kościoła kapucynów w Olesku. Z innych obrazów warto wymienić malowany na desce Matki Boskiej z Dzieciątkiem w otoczeniu muzykujących aniołów z XVI/XVII w. Chór muzyczny wsparty jest na trzech arkadach filarowych.

LITERATURA

Chabierski F., Dzieje kościoła i klasztoru OO. Kapucynów w Sędziszowie Młp., Sędziszów Małopolski 1980
Kornecki M., Kościoły diecezji tarnowskiej [w:] Rocznik diecezji tarnowskiej na rok 1972, Tarnów 1972
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Małopolskie i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013

{gallery}polska/podkarpackie/sedziszow_kosciol_kapucynow{/gallery}

Rzeszów, kościół Wniebowzięcia NMP, bernardynów

Lokalizacja:  Rzeszów, ul. Sokoła 8 (50.039615, 21.999871)
Budowa: 1624-1629
Styl:  barok

HISTORIA. Rzeszowski kościół bernardynów zbudowany został w latach 1624-29 z fundacji Mikołaja Spytka Ligęzy, kasztelana sandomierskiego. Od samego początku był pomyślany jako mauzoleum rodowe Ligęzów, ówczesnych właścicieli miasta.

ARCHITEKTURA. Ta wczesnobarokowa świątynia posiada plan krzyża łacińskiego z dwuprzęsłową nawą, jednoprzęsłowymi ramionami transeptu, nakrytego kopułą nad skrzyżowaniem oraz jednoprzęsłowego prezbiterium z półkolista apsydą. Od zachodu nawa poprzedzona jest czworoboczną wieżą. Elewacje zewnętrzne podzielone są lizenami i gzymsami. W środkowej strefie mieszczą się wysokie okna zamknięte półkoliście, w strefie górnej znajdują się okna okrągłe a nad nimi otwory strzelnicze obiegające cały kościół. Otwory te świadczą o tym, że świątynia miała również pełnić funkcję obronną. Budowlę nakrywają dachy dwuspadowe z niewidoczną z zewnątrz kopułą nad skrzyżowaniem naw. Nad kopułą wznosi się zdwojona barokowa wieżyczka na sygnaturkę z latarnią. Wieża dostawiona od frontu przewyższa dachy świątyni i nakryta jest barokowym hełmem z latarnią. Ściany wewnątrz kościoła rozczłonkowane są opilastrowanymi filarami, wspierającymi gurty sklepień kolebkowo-krzyżowych.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Ściany i sklepienia pokrywa rokokowa polichromia z 2. połowy XVIII w., później częściowo przemalowana. W wyposażeniu kościoła zwraca uwagę manierystyczny ołtarz główny, wykonany przed 1637 r. i przypisywany śląskiemu artyście Janowi Pfisterowi. Ołtarz podzielony jest na kwatery, w których zostały umieszczone płaskorzeźbione sceny Męki Pańskiej wykonane z marmuru i alabastru. Centralna płaskorzeźba przedstawia scenę Opłakiwania Chrystusa a otoczona jest scenami: Modlitwy w Ogrojcu, Biczowania, Cierniem Koronowania, Upadku pod Krzyżem, Podniesienia Krzyża i Zdjęcia z Krzyża. W predelli znajdują się płaskorzeźby ze sceną Zwiastowania. Nad scenami Męki Pańskiej przedstawiono płaskorzeźby: Chrystus w Emaus, Trzy Marie u Grobu oraz Noli me Tangere. Ołtarz wieńczy duża płaskorzeźba ze sceną Wniebowzięcia NMP. Boczne ściany prezbiterium pełnią funkcję rodowego mauzoleum Ligęzów, powstałego około 1629 r. i będącego dziełem italianizującego artysty, którym być może był Sebastiano Sala. Po obu stronach w konchowych wnękach umieszczone są po cztery posągi najznamienitszych przedstawicieli rodu, klęczących i zwróconych w stronę ołtarza. Wśród nich warto wymienić arcybiskupa lwowskiego Feliksa Ligęzę (zm. 1560) oraz kasztelana sandomierskiego i fundatora świątyni Mikołaja Spytka Ligęzę (zm. 1637). W transepcie i nawie ustawionych jest kilka późnobarokowych ołtarzy z XVIII w. W ołtarzu w północnym ramieniu transeptu umieszczony jest łaskami słynąca figura Matki Bożej Rzeszowskiej, która jest późnogotycką rzeźbą Madonny z Dzieciątkiem z XV/XVI w. Warto też zwrócić uwagę na późnobarokową ambonę z początku XVIII w. oraz okazały chór muzyczny z prospektem organowym z połowy XVIII w.

Rzut poziomy kościoła za: Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980

LITERATURA

Kłos S., Rzeszów. Przewodnik, Rzeszów 1993
Malczewski J., Zabytki architektury sakralnej Rzeszowa, Rzeszów 1992
Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Małopolskie i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013

{gallery}polska/podkarpackie/rzeszow_kosciol_bernardynow{/gallery}

Rzeszów, kościół Świętego Krzyża

Rzeszów, kościół Świętego Krzyża, dawny pijarów

Lokalizacja:  Rzeszów, ul. 3 maja 20 (50.035602, 22.001299)
Budowa: 1705-1707
Architekt: Tylman z Gameren
Styl: późny barok

HISTORIA. Kościół wraz z klasztorem zostały zbudowane w latach 1644-49 z fundacji księżnej Zofii Pudencjany Ostrogskiej-Zasławskiej, przez lubelskiego muratora Jana Cangera z przeznaczeniem dla zakonu benedyktynek. Po śmierci fundatorki budowę finansował Jerzy Sebastian Lubomirski, który zdecydował o sprowadzeniu do Rzeszowa zakonu pijarów. Przybyli oni w 1655 r. i wkrótce utworzyli słynne kolegium, w którym przez pewien czas wykładał ksiądz Stanisław Konarski. Kościół z klasztorem i kolegium pozostawały w rękach pijarów do 1786 r. Obecny późnobarokowy wygląd kościół uzyskał w wyniku przebudowy, którą w latach 1705-07 przeprowadził na polecenie wojewody krakowskiego Hieronima Augusta Lubomirskiego, wybitny architekt Tylman z Gameren.

ARCHITEKTURA. Kościół złożony jest z trójprzęsłowej nawy, do której od północy dobudowano w latach 1759-73 kaplicę św. Józefa Kalasancjusza oraz węższego, zamkniętego ścianą prostą prezbiterium. Fasada rozczłonkowana jest pilastrami, podzielona na dwie kondygnacje wydatnym gzymsem. Środkowa część zwieńczona jest trójkątnym szczytem, ujętym spływami. Po bokach dwie kwadratowe wieże, nakryte barokowymi hełmami. Do wnętrza prowadzą trzy portale, nad portalem głównym umieszczono tablicę inskrypcyjna Lubomirskich, zaś po bokach w niszach ustawiono posągi rzymskich legionistów, rzeźbionych przez Faustyna Carre. Wewnątrz nawę pokrywa sklepienie kolebkowe z lunetami, prezbiterium nieckowe z lunetami. Ściany rozczłonkowane są pilastrami o kompozytowych kapitelach. Kaplica nakryta jest sklepieniem kopulastym z latarnią.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Wnętrze świątyni utrzymane jest w stylu rokoko. Sklepienia ozdobione są bogatą dekoracją stiukową, wykonaną prawdopodobnie przez Jana Chrzciciela Falconiego. Na łuku tęczy widzimy czterodzielny kartusz herbowy z 1642 r. wykonany ze stiuku i polichromowany, z herbami: Pogoń litewska, Półkozic, Leliwa i Orzeł Biały oraz pośrodku herb Ostrogskich (Półksiężyc z gwiazdą sześcioramienną i strzałą). W prezbiterium znajduje się rokokowy ołtarz główny z 1. poł. XVIII w., z późnobarokowym, rzeźbionym krucyfiksem z końca XVII w. w polu głównym, z tego samego czasu pochodzą ustawione po jego bokach rzeźby Matki Boskiej i św. Jana. W zwieńczeniu umieszczono późnobarokowy obraz św. Michała Archanioła z 1. poł. XVIII w. W nawie przy tęczy ustawione są dwa ołtarze boczne, barokowe z XVII w., w lewym widzimy obrazy Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Mateusza zaś w prawym św. Stanisława Kostki i Zwiastowania. Na lewej ścianie znajduje się rokokowa ambona z 1730 r., nakryta baldachimem, na przeciwnej ścianie zawieszony jest późnobarokowy pomnik nagrobny Jerzego Ignacego Lubomirskiego (zm. 1753), wykonany według projektu architekta Karola Henryka Wiedemanna przez rzeźbiarza Stanisława Ochockiego. W kościele znajdują się też liczne marmurowe epitafia rodu Lubomirskich. Przy nawie kaplica św. Józefa Kalasancjusza, ośmioboczna, ozdobiona jest we wnętrzu sztukateriami o motywach geometrycznych. Znajduje się w niej rokokowy ołtarz wykonany ze stiuku w 1. poł. XVIII w., być może przez Baltazara Fontanę. W ołtarzu tym umieszczony jest obraz św. Józefa Kalasancjusza, który namalował być może Jerzy Eleuter Szymonowicz Siemiginowski.

Rzut poziomy za: Kłos S., Rzeszów. Przewodnik, Rzeszów 1993

LITERATURA

Kłos S., Rzeszów. Przewodnik, Rzeszów 1993
Malczewski J., Zabytki architektury sakralnej Rzeszowa, Rzeszów 1992
Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Lubelszczyzny i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013

Rzeszów, kościół Świętego Krzyża

{gallery}polska/podkarpackie/rzeszow_kosciol_pijarow{/gallery}

Ropczyce, kościół Przemienienia Pańskiego

Lokalizacja: Ropczyce, ul. Slowackiego 1 (50.053675, 21.610918)
Budowa: 1368
Styl: gotyk

HISTORIA. W niewielkich Ropczycach była dawniej kilka kościołów dlatego nazywane były miastem kościołów. Do naszych czasów zachowały się tylko dwie zabytkowe świątynie, nie licząc dalszych dwóch kościołów znajdujących się w przyłączonych do miasta dzielnicach Witkowice i Chechły. Najstarszy ropczycki kościół p.w. Przemienienia Pańskiego znajduje się w samym centrum miasta. Zbudowany został w 1368 r., a w następnych wiekach był kilka razy niszczony w czasie pożarów i najazdów obcych wojsk. Najbardziej katastrofalny był pożar z 1873 r. kiedy to m.in. runęły sklepienia kościoła. Odbudowa przeprowadzona w latach 1876-78 nadała świątyni charakter neogotycki, zmianie uległ wtedy układ kościoła z jednonawowego na trójnawowy. Poważne uszkodzenia kościół odniósł także w czasie bombardowania w 1939 r. Powojenna odbudowa kościoła oraz późniejsze prace restauratorskie przywróciły mu w znacznym stopniu gotycki wygląd.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony jest z trójnawowego korpusu (pierwotnie jednonawowy) oraz zamkniętego trójbocznie prezbiterium z zakrystią od północy. Od zachodu do korpusu dostawiona została neogotycka wieża zwieńczona iglicą. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi szkarpami, między którymi mieszczą się duże ostrołukowe okna. Cały obiekt nakrywają dachy dwuspadowe z neogotycką wieżyczką na sygnaturkę nad nawą. Wnętrze przekryte jest neogotyckimi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA pochodzi przeważnie z wieków XIX i XX.

LITERATURA

Kornecki M., Kościoły diecezji tarnowskiej [w:] Rocznik diecezji tarnowskiej na rok 1972, Tarnów 1972
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Małopolskie i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013

{gallery}polska/podkarpackie/ropczyce_kosciol_przemienienia_panskiego{/gallery}

Przeworsk, kościół św. Ducha, dawny Bożogrobców

Lokalizacja: Przeworsk, ul. Kościelna 7 (50.057457, 22.490256)
Budowa: 1430 – 1473
Styl: gotyk

HISTORIA. Bożogrobcy przybyli do Przeworska w 1394 r. za sprawą Jana z Tarnowa, wojewody sandomierskiego. Początkowo zakonnicy objęli w posiadanie kościół św. Katarzyny, który jednak okazał się zbyt mały. Dlatego w 1430 r. staraniem Rafała z Tarnowa, kasztelana wojnickiego i starosty lwowskiego rozpoczęto budowę obecnej murowanej świątyni. Prace budowlane prowadzone były w latach 1430-73. Kolejnym dużym przedsięwzięciem budowlanym było wzniesienie kaplicy Grobu Bożego, którą ukończono w 1718 r. Bożogrobcy przebywali w Przeworsku do 1819 r. kiedy to decyzją władz austriackich nastąpiła kasata Zakonu. W 1845 r. obniżono dach kościoła, zaś w 1908 r. do wieży dostawione dwie kruchty.

ARCHITEKTURA. Dawny kościół Bożogrobców jest budowlą gotycką, złożoną z trójnawowego, czteroprzęsłowego korpusu pseudobazylikowego oraz trójprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego pięciobocznie. Do prezbiterium od północy przylegają zakrystia i skarbiec. Przy korpusie od zachodu dostawiona jest wieża, od północy kaplica a od południa kruchta. Wieża jest czworoboczna z kruchtą w przyziemiu, nakryta późnobarokowym hełmem z 1785 r. i ujęta po bokach nowszymi kruchtami. Kaplica Grobu Bożego, zbudowana została na planie kwadratu, jej elewacja podzielona jest gzymsem na dwie kondygnacje, całość nakrywa kopuła z latarnią. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami, w prezbiterium uskokowymi, między którymi rozmieszczone są okna ostrołukowe. Wewnątrz prezbiterium i nawę główną nakrywają sklepienia gwiaździste, w nawach bocznych sklepienia na przemian krzyżowo-żebrowe i gwiaździste. Arkada tęczy ostrołukowa, arkady międzynawowe półkoliste, filary międzynawowe mają rzut ośmioboku.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kościół posiada bogate wyposażenie wnętrza, którego najstarsze obiekty pochodzą z XV w. W prezbiterium znajduje się późnobarokowy ołtarz główny z 1693 r., przekształcony w 1754 r. z rzeźbą Chrystusa Ukrzyżowanego. Wzdłuż ścian ustawione są późnobarokowe stalle z 1751 r., z przeszklona lożą kolatorską Lubomirskich. Pod posadzką ukryte są płyty nagrobne: Rafała z Tarnowa (1441) i Anny z Szamotuł (1461). Na belce tęczowej umieszczona jest barokowa grupa Ukrzyżowania z XVII w. W kaplicy Grobu Bożego znajduje się murowany Grób Boży, będący kopia jerozolimskiego oryginału. Kaplica ozdobiona jest bogatą dekoracją stiukową, zaś we wnęce ponad grobem zachował się fresk Zmartwychwstanie. W ołtarzu umieszczony jest jeden z kilku znajdujących się w kościele krucyfiksów. Wewnątrz korpusu nawowego uwagę zwracają barokowe ołtarze, posiadająca bogatą dekorację rzeźbiarską ambona z 1713 r. oraz pochodzący z XVIII w. barokowy prospekt organowy. Do najstarszych i najcenniejszych zabytków należy późnogotyckie malowane epitafium Rafała Jakuba Tarnowskiego z Przeworska i Jarosławia z lat 1492-96, który wraz z rodziną polecany jest przez archanioła Rafała opiece Maryi i małego Jezusa. Cennym zabytkiem jest też gotycka spiżowa chrzcielnica z około 1400 r., pokryta łacińską minuskułą oraz herbami Leliwa, Topór, Nałęcz i Bożogrobców.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1955
Kozak S., Polaczek J., Przeworsk. Kościół i kanonia Bożogrobców, Przemyśl 1999
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Małopolskie i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013

{gallery}polska/podkarpackie/przeworsk_kosciol_bozogrobcow{/gallery}

Przemyśl, kościół św. Teresy z Avilla, karmelitów bosych

Lokalizacja: Przemyśl, ul, Karmelicka 1a
Budowa: 1620-1630
Styl: barok

HISTORIA. Karmelitów bosych sprowadził do Przemyśla w 1620 r. Marcin Krasicki, starosta przemyski, kasztelan lwowski i wojewoda podolski, który był też głównym fundatorem zespołu klasztornego. Klasztor wraz z kościołem zbudowane zostały w latach 1620-30. Po kasacie zgromadzenia w 1784 r. kościół został przejęty przez grekokatolików i służył jako cerkiew katedralna do 1946 r. W tym czasie świątynia została częściowo zniekształcona m.in poprzez dodanie pseudokopuły nad skrzyżowaniem naw. W 1956 r. zakonnicy ostatecznie odzyskali kościół i rozpoczęli starania o przywrócenie mu pierwotnego wyglądu, które zaowocowały rekonstrukcją fasady i sygnaturki w miejsce kopuły.

ARCHITEKTURA. Kościół jest budowlą wczesnobarokową, złożoną z trójnawowego korpusu bazylikowego z transeptem oraz z prezbiterium zamkniętego półkoliście. Przy zachodniej nawie korpusu dostawiona została kaplica św. Rafała Kalinowskiego. Fasada o czterech zwężających się ku górze kondygnacjach z trójkątnym szczytem, ujętych wolutowymi spływami z kamiennymi obeliskami, rozczłonkowana pilastrami i wydatnymi gzymsami. Kościół nakrywają dachy dwuspadowe z ośmioboczną wieżyczką na sygnaturkę. Wewnątrz ściany kościoła rozczłonkowane są pilastrami kompozytowymi wspierającymi masywne gzymsy. Sklepienia w nawie głównej, ramionach transeptu i prezbiterium kolebkowe z lunetami, pozostałe kolebkowo-krzyżowe.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Sklepienia kościoła posiadają bogatą dekorację stiukową, późnorenesansową z XVII w. i przekształconą w XIX w. Ołtarz główny kościoła wykonany został w 1982 r. z wykorzystaniem rokokowych rzeźb pochodzących z bocznego ołtarza. Z dawnego wyposażenia zachowały się kompletne ołtarze boczne, późnobarokowe z lat 1772-80, ze szkoły lwowskiej. Z innych zabytków warta uwagi jest rokokowa ambona z 1799 r. w kształcie okrętu na skale, z masztem i żaglem tworzącym baldachim, z rzeźbami siedzących przy burcie apostołów: śś. Piotra i Pawła, trzymających sieci i wiosła. W 1991 r. po przekazaniu grekokatolikom dawnego kościoła jezuitów, kościół św. Teresy przejął funkcję świątyni garnizonowej. Stąd na ścianach świątyni pojawiły się znaki oddziałów wojskowych dawniej i obecnie stacjonujących w Przemyślu oraz liczne tablice pamiątkowe m.in. poświęcona ofiarom ukraińskich nacjonalistów z UPA.

LITERATURA

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. X, Miasto Przemyśl, cz. 1, Zespoły sakralne, Warszawa 2004
Miłobędzki A., Architektura polska XVII w., Warszawa 1980
Motylewicz J., Polaczek J., Kościół i klasztor oo. karmelitów w Przemyślu, Przemyśl 1998
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Małopolskie i Podkarpacia, wyd. Arkady 2013

{gallery}polska/podkarpackie/przemysl_kosciol_karmelitow{/gallery}