Gdynia, kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa

Gdynia, kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa

Lokalizacja: Gdynia, Armii Krajowej 46 (54.518373, 18.536144)
Budowa:  1967-1966
Architekt: Jan Borowski, Leon Taraszkiewicz
Styl: modernizm

HISTORIA. Kościół został zbudowany w latach 1957-66 według projektu Jana Borowskiego i Leona Taraszkiewicza. W 1981 r. ukończono budowę wieży kościelnej.

ARCHITEKTURA. Modernistyczny kościół zbudowany z cegły i żelbetu. Posiada obszerna bryłę na planie prostokąta, w którą wpisany jest trójnawowy korpus z wąskimi nawami bocznymi oraz prezbiterium ujęte po bokach zakrystiami. Elewacje zewnętrzne pokryte są kamienną okładziną w szarym kolorze. Fasada zachodnia podzielona jest na siedem pól wysuniętymi ciemnymi lizenami. Nad gzymsem znajduje się pięciodzielna uproszczona attyka zwieńczona balustradą i krzyżem. Także elewacja wschodnia podzielona jest wysuniętymi lizenami. Elewacje kościoła przeprute są rzędami wąskich okien. Nawa środkowa jest podwyższona w stosunku do naw bocznych i oświetlona w poddaszu oknami o kształcie odwróconej litery V. Dachy nad kościołem są płaskie. Nad wschodnią częścią kościoła wznosi się potężna latarnia oświetlająca prezbiterium. Jej ściany zwężają się ku górze i są podzielona na trzy rzędy okien opasanych koronką w stylu Art-Deco. Wewnątrz nawy boczne oddzielone są od wyższej nawy głównej ciemnymi smukłymi kolumnami. Przy ścianach naw bocznych znajdują się dwie kondygnacje empor. Nawa boczna nakryta jest żelbetowym sklepieniem o rombowym rysunku.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE KOŚCIOŁA. Ściany wewnątrz kościoła ozdobione są barwnymi mozaikami wykonanymi przez Bogumiła Marszala. W kościele urządzono też kaplice Portowców, Stoczniowców i Ludzi Morza. W kaplicy Ofiar Grudnia ’70, przechowywane są oryginalne drzwi, na których niesiono Zbyszka Godlewskiego, zastrzelonego 17 grudnia 1970 r. w czasie protestów robotniczych w Gdyni. W kościele znajdują się też wielkie 102-głosowe organy wykonane w latach 1963-80.

DWONNICA. Od południa przy kościele wzniesiona jest wysoka dzwonnica zwieńczona strzelistą iglicą z krzyżem. Zbudowana jest na planie trójkąta i wsparta na potężnych żelbetowych filarach. Poprzeczne żelbetowe belki dzielą ją na pięć kondygnacji, z których najwyższa w formie ażurowej arkady na zawieszenie dzwonów.

LITERATURA

Strona internetowa: http://www.nspjgdynia.pl/Parafia_Najswietszego_Serca_Pana_Jezusa_w_Gdyni/Historia.html
Strona internetowa: https://www.bryla.pl/bryla/1,85301,19530186,gdynia-stolica-polskiego-modernizmu-z-nowym-zabytkiem-kosciol.html

Gdynia, kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa

{gallery}polska/pomorskie/gdynia_kosciol_nspj{/gallery}

Nowy Staw, kościół św. Mateusza

Lokalizacja: Nowy Staw, pl. Wyszyńskiego 1, pow. Malbork (54.134738, 19.008474)
Budowa:  2. ćw. XIV w. – po 1400
Styl: gotyk

Kościół św. Mateusza w Nowym Stawie to okazała gotycka budowla wzniesiona w XIV w.

HISTORIA. Kościół został zbudowany w kilku etapach z fundacji Zakonu Krzyżackiego i miejscowych mieszczan. Prace budowlane rozpoczęto w 2. ćw. XIV w. od wzniesienia murów obwodowych oraz wieży południowej. Do końca XIV w. zbudowano ściany nawy głównej, wieżę północną i środkową część fasady. Prezbiterium wzniesiono po 1400 r., z tego same czasu pochodzi szczyt nawy głównej.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony jest z trójnawowego, pięcioprzęsłowego bazylikowego korpusu oraz trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego pięciobocznie. Od zachodu do korpusu dostawiona fasada z dwiema wieżami, od północy do prezbiterium przylega zakrystia a do środkowego przęsła nawy północnej kruchta. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi rozmieszczone są okna ostrołukowe. Fasada zachodnia trójdzielna, w środkowej części znajduje się ostrołukowy portal uskokowy, nad nim  wysokie okno ostrołukowe a całość wieńczy sześcioosiowy szczyt z blendami i lizenami przechodzącymi w sterczyny.  Wieże nieukończone, czworoboczne i wsparte uskokowymi przyporami. Wieża północna wyższa, z górna kondygnacją drewnianą nakrytą dachem namiotowym. Wieża południowa znacznie niższa, jej elewację zachodnią pokrywają płytkie blendy rozmieszczone w trzech strefach. Prezbiterium i nawę główną nakrywa wspólny dach dwuspadowy, nad nawami bocznymi dachy jednospadowe. Wewnątrz ściany nawy głównej rozczłonkowane profilowanymi płytkimi arkadami ostrołukowymi. Nawa Głowna otwarta do naw bocznych ostrołukowymi arkadami wspartymi na ośmiobocznych filarach, także łuk tęczy posiada ostrołukowy wykrój. Wewnątrz nawa główna nakryte jest drewnianym stropem płaskim, stropy płaskie także nad nawami bocznymi. Prezbiterium nakryte jest sklepieniem gwiaździstym sześcioramiennym.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W prezbiterium umieszczony jest manierystyczny obraz z 1609 r., przeniesiony w 1754 r. z kościoła św. Katarzyny w Braniewie. W środkowym polu przedstawiona jest płaskorzeźbiona grupa Trójcy Świętej. W prezbiterium i w nawach bocznych znajdują się cztery kolejne późnobarokowe ołtarze. Cennym zabytkiem jest też późnogotycka rzeźba Madonny z około 1500 r.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Sztuka polska t. 2, Gotyk, opr. zb., wyd. Arkady, Warszawa 2010
Strona internetowa:  http://www.kolegiatans.pl/historia-parafii (04.01.2021)

{gallery}polska/pomorskie/nowy_staw_kosciol_sw_mateusza{/gallery}

Gdańsk, kościół św. Piotra i Pawła

Gdańsk, kościół św. Piotra i Pawła

Lokalizacja: Gdańsk, ul. Żabi Kruk 3 (54.345275, 18.650419)
Budowa: koniec XIV w. – 1514-1516
Styl: gotycki

HISTPORIA. Budowę kościoła rozpoczęto w końcu XIV w. Na początku trzeciej dekady XV w. prace budowlane były na ukończeniu. W 1421 r. wybuchł pożar, który opóźnił ukończenie budowy. Na przełomie XV i XVI w. kościół został przebudowany, podwyższono wtedy korpus nawowy i wzniesiono masywną wieżę od zachodu. W latach 1514-16 nakryto korpus kościoła sklepieniami. W latach 1890-1900 przeprowadzono w kościele niefortunne prace restauratorskie. W 1945 r. w wyniku działań wojennych zniszczeniu uległy sklepienia, dachy, trzy filary międzynawowe oraz górna kondygnacja wieży. W latach 1976-86 prowadzono prace rekonstrukcyjne, które przywróciły kościołowi pierwotny wygląd. Od 1454 r. kościół pełnił funkcję świątyni parafialnej dla całego Starego Przedmieścia. Funkcję tę utrzymał także w okresie reformacji po przejęcie kościoła przez luteranów. W 1622 r. kościół został przekazany gdańskim kalwinom.

ARCHITEKTURA. Kościół złożony jest z trójnawowego, pięcioprzęsłowego korpusu halowego oraz trójprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Do prezbiterium od północy przylega zakrystia. Korpus nawowy od zachodu poprzedza masywna wieża na rzucie kwadratu, z kruchtami po bokach. Od południa przy korpusie dostawiona jest kruchta z emporą, przy której wieżyczka schodowa, nakryta barokowym hełmem. Wieża w górnej kondygnacji ujęta jest półszczytami krucht bocznych, rozczłonkowana jest blendami i nakryta dachem dwuspadowym ze szczytami. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami, między którymi rozmieszczone są ostrołukowe okna czterodzielne. W zachodniej elewacji wieży i we wschodniej ścianie prezbiterium znajdują się pięciodzielne okna ostrołukowe. Nad nawą południową wznoszą się szczyty trój i czterodzielne, wypełnione blendami i zwieńczone kwiatonami. Korpus nawowy i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe, nad zakrystią dach jednospadowy. Wewnątrz nawa środkowa nakryta jest sklepieniem gwiaździstym wspartym na ośmiobocznych filarach międzynawowych, nawy boczne nakryte są sklepieniami kryształowymi, zaś prezbiterium nakrywają sklepienia gwiaździste.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest stosunkowo skromne. Jest to spowodowane zniszczeniami z czasu II wojny światowej a także specyfiką kościołów kalwińskich, w których nie umieszczano obrazów ani rzeźb. Z oryginalnego wyposażenia zachowały się tylko liczne płyty nagrobne, kilka epitafiów (m.in. fragmenty epitafium Piotra Uphagena) i dwie kamienne gotyckie chrzcielnice. W prezbiterium znajduje się barokowy ołtarz główny, rekonstruowany i pochodzący z innego kościoła. W ołtarzu tym umieszczony jest łaskami słynący wizerunek Matki Bożej Łaskawej z XVII w., przywieziony do Gdańska z kościoła ormiańskiego w Stanisławowie. Także w prezbiterium ustawione są manierystyczne stalle z XVII w. W nawie głównej znajduje się barokowa ambona o bogatej dekoracji snycerskiej.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury, Gdańsk 1997

Gdańsk, kościół św. Piotra i Pawła

{gallery}polska/pomorskie/gdansk_kosciol_ss_piotra_pawla{/gallery}

Kościoły w Gdańsku opisane na stronie zabytkowekoscioly.net

Gdańsk, bazylika Wniebowzięcia NMP
Gdańsk, katedra Trójcy Świętej, NMP i św. Bernarda
Gdańsk, kościół św. Bartłomieja
Gdańsk, kościół św. Brygidy
Gdańsk, kościół św. Ducha (kaplica Królewska)
Gdańsk, kościół św. Elżbiety
Gdańsk, kościół św. Jakuba
Gdańsk, kościół św. Jana
Gdańsk, kościół św. Jóżefa
Gdańsk, kościół św. Katarzyny
Gdańsk, kościół św. Mikołaja
Gdańsk, kościół św. Piotra i św. Pawła
Gdańsk, kościół św. Trójcy

Gdańsk, kościół św. Trójcy, franciszkanów

Gdańsk, kościół św. Trójcy, franciszkanów

Lokalizacja: Gdańsk, ul. Św. Trójcy 1 (54.345902, 18.647065)
Budowa: po 1419, 1480 – po 1514 r.
Styl: późny gotyk

HISTORIA. Franciszkanie przybyli do Gdańska w 1419 r. i już kilka lat później rozpoczęli budowę murowanej świątyni. W 2. połowie XV w. dotychczasowy kościół został przebudowany na prezbiterium, które podwyższono i nakryto sklepieniem do 1495 r. Wzniesiono tez korpus nawowy, który nakryto sklepieniem po 1514 r. Na początku XVI w. do kościoła dobudowano kaplicę św. Anny z przeznaczeniem na polskojęzyczne nabożeństwa. Inicjatorem jej budowy był król polski Kazimierz Jagiellończyk ale została wzniesiona za panowania jego syna Aleksandra Jagiellończyka. Po nadejściu reformacji kościół został przekazany protestantom w 1556 r. Budynki klasztorne zostały przeznaczone na Gimnazjum Akademickie oraz Bibliotekę Rady Miejskiej. W końcu XIX w. budynki zostały adaptowane na siedzibę Muzeum Miejskiego. W 1945 r. kościół został poważnie uszkodzony. Spłonął dach nad prezbiterium i zawaliło się jego sklepienie.

ARCHITEKTURA. Późnogotycki, złożony z trójnawowego, sześcioprzęsłowego halowego korpusu i pięcioprzęsłowego prezbiterium, zakończonego ścianą prostą. Do południowo-zachodniego narożnika korpusu dobudowana jest kaplica św. Anny. Przy prezbiterium od południa narożniku z korpusem dostawiona jest ośmioboczna wieżyczka schodowa, nakryta barokowym hełmem. Na zewnątrz korpus posiada gładkie elewacje przeprute wielkimi oknami ostrołukowymi, trój- i pięciodzielnymi. Prezbiterium opięte jest przyporami, w korpusie przypory zostały wciągnięte do wnętrza, tworząc wnęki na płytkie kaplice. Zachodnia elewacja nawy zwieńczona jest trzema szczytami, zasłaniającymi dachy naw. Szczyty rozczłonkowane są sterczynami i laskowaniami oraz blendami w kształcie oślego grzbietu.  Wschodni szczyt prezbiterium podzielony jest profilowanymi sterczynami i ujęty dwiema ośmiobocznymi wieżyczkami. Nawy korpusu nakrywają trzy dachy dwuspadowe. Najwyższy z nich nad nawą główną jest wspólny z prezbiterium. Wewnątrz korpus nawowy nakryty sklepieniami sieciowymi, wspartymi na ośmiobocznych filarach, prezbiterium nakrywają sklepienia gwiaździsto-sieciowe o motywach gwizdy ośmioramiennej. Prezbiterium wydzielone jest od korpusu łukiem tęczy i lektorium. Do kościoła prowadzi kilka gotyckich portali, ostrołukowych i uskokowych.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA w większości przetrwało II wojnę światową. W kościele znajdują się dwa późnogotyckie tryptyki wykonane w latach 1520-30 w warsztacie Michała z Augsburga, który osiedlił się w Gdańsku około 1510 r. Jeden z tryptyków z rzeźbioną sceną Stygmatyzacji św. Franciszka ustawiony jest jako ołtarz główny w prezbiterium, zaś drugi stoi przy ścianie lektorium oddzielającej prezbiterium od nawy. Przy ścianach prezbiterium ustawione są stalle późnogotyckie z lat 1507-1511. W nawie głównej znajduje się ambona z późnogotyckim korpusem z 1541 r., nakryta manierystycznym baldachimem z 1617 r. W południowej nawie umieszczony jest barokowy prospekt organowy z przełomu XVII i XVIII w., o bogatej dekoracji snycerskiej. W kościele znajduje się też drugi prospekt organowy, który pochodzi z XVII w. W nawie północnej zawieszony jest późnogotycki krucyfiks z około 1500 r., pochodzący z kościoła św. Jana. Na ścianach kościoła umieszczone są liczne epitafia. Wśród nich kilka jest szczególnie godnych uwagi. Są to : epitafium Jana Bernarda Bonifaccio, markiza Orii (zm. 1597), manierystyczne, wiązane z warsztatem Abrahama van den Blocke; epitafium obrazowe Marcina Ravenvalta, wykonane po 1580 r., z obrazem zmarłego w otoczeniu rodziny na tle sceny Cierniem Koronowania; epitafium Henryka Mollera, z obrazem Błogosławieństwo dzieci przez Jezusa czy epitafium Wawrzyńca Gablera z portretem zmarłego, powstałe po 1665 r.

KAPLICA ŚW. ANNY. Salowa, pięcioprzęsłowa budowla nakryta jest dachem dwuspadowym zasłoniętym od zachodu szczytem analogicznym do szczytu zachodniego kościoła. Wnętrze kaplicy nakrywa sklepienie sieciowe o motywach gwiaździstych. W ołtarzu głównym umieszczony jest obraz Matki Bożej Ostrobramskiej. Uwagę zwracają  organy z 1710 r. zbudowane przez organmistrza Andrzeja Hildebrandta, z prospektem organowym ozdobionym obrazem Dawida, grającego na harfie oraz ambona z 1721 r. z polskojęzycznymi wersetami biblijnymi.

Rzut poziomy za: Architektura gotycka w Polsce

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury, Gdańsk 1997
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2, Pomorze, wyd. Arkady
Sztuka polska t. 2, Gotyk, opr. zb., wyd. Arkady, Warszawa 2010

Gdańsk, kościół św. Trójcy, franciszkanów

{gallery}polska/pomorskie/gdansk_kosciol_sw_trojcy{/gallery}

Gdańsk, kościół św. Trójcy – kaplica św. Anny

{gallery}polska/pomorskie/gdansk_kosciol_sw_trojcy/kaplica_sw_anny{/gallery}

Kościoły w Gdańsku opisane na stronie zabytkowekoscioly.net

Gdańsk, bazylika Wniebowzięcia NMP
Gdańsk, katedra Trójcy Świętej, NMP i św. Bernarda
Gdańsk, kościół św. Bartłomieja
Gdańsk, kościół św. Brygidy
Gdańsk, kościół św. Ducha (kaplica Królewska)
Gdańsk, kościół św. Elżbiety
Gdańsk, kościół św. Jakuba
Gdańsk, kościół św. Jana
Gdańsk, kościół św. Jóżefa
Gdańsk, kościół św. Katarzyny
Gdańsk, kościół św. Mikołaja
Gdańsk, kościół św. Piotra i św. Pawła
Gdańsk, kościół św. Trójcy

Pelplin, katedra Wniebowzięcia NMP

Pelplin, katedra Wniebowzięcia NMP

Lokalizacja: Pelplin, powiat Tczew, pl. Mariacki 7 (53.927466, 18.694348)
Budowa: koniec XIII w. – 1557 r.
Styl: gotyk, późny gotyk

HISTORIA. W 1258 r. książę lubiszewsko-tczewski Sambor II sprowadził na Pomorze cystersów z Doberan w Meklemburgii, dla których ufundował drewniany klasztor i kościół w miejscowość Pogódki. W 1276 r. zakonnicy przenieśli się do Pelplina, który otrzymali dwa lata wcześniej z nadania księcia gdańskiego Mszczuja II. Około 1300 r. zakonnicy rozpoczęli budowę murowanego klasztoru i obecnego kościoła. Przed rokiem 1323 r. ukończono prezbiterium, zaś do połowy XIV w. wzniesiono korpusu nawowy z transeptem. Konsekracja kościoła miała miejsce w 1476 r., kiedy to nawa główna nakryta była już sklepieniem. W 1550 r. klasztor Pelplinie przestał być filią klasztoru w Doberan, bowiem ten ostatni uległ kasacie. W 1557 r. Antonius Schultes nakrył sklepieniem północne ramie transeptu, kończąc tym samym budowę kościoła. W XVII w. wnętrze kościoła zostało zbarokizowane. W 1823 r. władze pruskie dokonały kasaty klasztoru cystersów w Pelplinie. W 1824 r. siedziba diecezji chełmińskiej została przeniesiona do Pelplina a kościół pocysterski został podniesiony do rangi świątyni katedralnej.

ARCHITEKTURA. Gotycka trójnawowa, jedenastoprzęsłowa bazylika zamknięta ścianą prostą. Złożona z czteroprzęsłowej części prezbiterialnej, dwuprzęsłowego, dwunawowego transeptu i pięcioprzęsłowej części nawowej. Fasadę zachodnią ujmują dwie ośmioboczne wieże schodowe, między nimi wielkie okno ostrołukowe, pięciodzielne z maswerkiem. Całość wieńczy szczyt pięcioosiowy, podzielony lizenami, przechodzącymi w sterczyny. Elewacja wschodnia i boczne elewacje transeptu również zwieńczone pięcioosiowymi szczytami. Nawy boczne zwieńczone są półszczytami. Dachy nad nawą główną i ramionami transeptu dwuspadowe, nad nawami bocznymi jednospadowe. Nad skrzyżowaniem naw barokowa wieżyczka na sygnaturkę z podwójną latarnią. Ściany boczne opięte są przyporami, pod dachami naw bocznych ukryte są łuki oporowe. Okna w kościele ostrołukowe, między przyporami znajdują sie okna trójdzielne, wschodnie okno prezbiterium czterodzielne, okna w ramionach transeptu lancetowate, trójdzielne. Portal do północnego ramienia transeptu z około 1400 r. ostrołukowy o wielouskokowych ościeżach i archiwoltach. W strefie kapiteli figurki proroków, w archiwoltach święci i aniołowie a w kluczu głowa Chrystusa. W tympanonie rzeźba Chrystusa w mandorli z 1898 r. Portal zachodni także ostrołukowy i wielouskokowy. Wnętrze kościoła podzielone jest ośmiobocznymi filarami międzynawowymi, które powyżej ostrołukowych arkad przechodzą w trójboczne półfilary przyścienne dźwigające sklepienia nawy głównej. Wnętrza nakryte są przeważnie sklepieniami gwiaździstymi, w nawie głównej sześcioramiennymi, w nawach bocznych czteroramiennymi. W bocznych ramionach transeptu sklepienia czteropolowe z motywem gwiazdy ośmiopolowej. W części prezbiterialnej, poprzez ustawienie ołtarza przy drugim filarze od wschodu powstał rodzaj obejścia. W zachodnie przęsłowej korpusu wbudowana jest neogotycka empora organowa z kruchtą w przyziemiu.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA kościoła jest bardzo bogate i reprezentuje style od gotyku, przez renesans, manieryzm, barok, rokoko aż po XIX-wieczny neogotyk. W kościele znajduje się zespół 28 ołtarzy, w większości z lat 1620-70, reprezentujący snycerkę manierystyczną i barokową. W prezbiterium ustawiony jest wczesnobarokowy ołtarz główny, największy drewniany ołtarz w Polsce, wykonany w latach 1623-26 z fundacji opata Leonarda Rembowskiego II. W polu głównym umieszczony jest wielki obraz Koronacji NMP, namalowany przez gdańskiego malarza Hermana Hana. W dolnej części obrazu przedstawieni są liczni dostojnicy, wśród nich cesarz Ferdynand II i król polski Zygmunt III Waza. W zwieńczeniu ołtarza umieszczony jest obraz Wizja św. Bernarda, także namalowany przez Hermana Hana. Ołtarz posiada niezwykle bogatą dekorację rzeźbiarską z licznymi rzeźbami świętych. W prezbiterium ustawione są też stalle gotyckie wykonane w latach 1450-65, częściowo przekształcone w XVII w., posiadające bogatą dekorację snycerską, figuralną i ornamentalną. W obejściu prezbiterium, wydzielonym murem w XIX w. znajdują się kolejne ołtarze. Pierwszy w prawej nawie prezbiterium ustawiony jest manierystyczny ołtarz Siedmiu Sakramentów z obrazem Chrystusa Męża Boleści, przedstawionego jako żywa fontanna przez Jana Petera Hacke, ucznia Hermana Hana. Obok umieszczone są epitafia z portretami fundatorów klasztoru, Sambora II i Mszczuja II, namalowane w XVII w. przez gdańskiego malarza Andrzeja Stecha. Następny ołtarz jest także manierystyczny z obrazami namalowanymi przez pochodzącego ze Śląska toruńskiego malarza Bartłomieja Strobla. W polu głównym znajduje się Ścięcie św. Jakuba zaś w zwieńczeniu Św. Jakub jako pogromca Maurów. W zakończeniu prawej nawy ustawiony jest okazały manierystyczny ołtarz Mariacki z 1619 r. o bogatej dekoracji snycerskiej, pierwotnie przeznaczony dla ludu i umieszczony po środku nawy głównej, z obrazami Hermana Hana: w polu głównym Matka Boża Apokaliptyczna w otoczeniu świętych i aniołów zaś w zwieńczeniu obraz Trójcy Świętej. Przy filarach w zakończeniu prezbiterium ustawione są późnogotyckie stalle opackie i przeorskie, posiadające bogatą dekorację snycerską. Lewą nawę prezbiterium zamyka duży późnobarokowy ołtarz z obrazem przedstawiającym św. Bernarda adorującego Matkę Bożą z Dzieciątkiem. Przy pierwszym od wschodu filarze prezbiterium ustawiony jest barokowy ołtarz z 1672 r. z obrazem Męczeństwo św. Andrzeja namalowanym przez Andrzeja Stecha. Ten sam malarz wykonał obraz do sąsiedniego ołtarza, przedstawiający scenę Chrzest dworzanina etiopskiego. W lewym ramieniu transeptu urządzono kaplicę Najświętszego Sakramentu, z neogotyckim ołtarzem końca XIX w. Kolejne pięć ołtarzy ustawionych jest przy filarach lewej nawy korpusu. Pierwszy z nich późnorenesansowy posiada bogatą dekorację snycerską. W polu głównym umieszczony jest obraz Ukrzyżowanie namalowany w 1690 r. przez Andrzeja Stecha. W zwieńczeniu znajduje się obraz Św. Jadwiga Śląska klęcząca przed krucyfiksem, namalowany przez Hermana Hana. W następnym barokowym ołtarzu z 1674 r. umieszczone są obrazy Andrzeja Stecha. W polu głównym Wyznanie wiary św. Maurycego a w zwieńczeniu przedstawiony jest Św. Florian. Kolejny późnobarokowy ołtarz z 2. połowy XVIII w. poświęcony jest Św. Wojciechowi i ozdobiony stiukowymi rzeźbami. W następnym barokowym ołtarzu wykonanym z czarnego marmuru umieszczony jest obraz Świętej Rodziny, namalowany przez Hermana Hana. W ostatnim ołtarzu tej nawy, manierystycznym z bogatą dekoracją snycerską, znajduje się obraz Hermana Hana przedstawiający Śmierć św. Marii Magdaleny. Także przy filarach wydzielających prawą nawę korpusu ustawione jest pięć ołtarzy. Pierwszy od wejścia jest manierystyczny ołtarz z 1. połowy XVII w. z obrazem Męczeństwo św. Urszuli. W następnym barokowym ołtarzu z czarnego marmuru umieszczona jest kopia obrazu Matki Bożej Częstochowskiej z 1961 r. Obok przy prawej ścianie nawy ustawiony jest barokowy ołtarz z czarnego marmuru z wykonaną ze stiuku grupą Zwiastowania z połowy XVIII w. Ołtarz przy kolejnym filarze poświęcony jest Św. Janowi Nepomucenowi, którego posąg został wykonany ze stiuku w połowie XVIII w. W następnym manierystycznym ołtarzu znajduje się obraz Rzeź niewiniątek namalowany przez Andrzeja Stecha. Obok od strony nawy głównej znajduje sie późnobarokowa ambona z 1692 r. o bogatej dekoracji snycerskiej wykonana przez Macieja Schollera z Gniewu. Przy ostatnim filarze przed prezbiterium ustawiony jest ołtarz z obrazem Powołanie św. Macieja na Apostoła namalowanym przez Andrzeja Stecha. Obok w południowym ramieniu transeptu znajduje się prospekt organowy o bardzo bogatej dekoracji snycerskiej, wykonany przez Macieja Schollera. Same organy wykonał w latach 1677-80 Jan Jerzy Wulf z Gdańska ale w 1870 r. zostały one przebudowane. W obu nawach korpusu ustawione są stalle gotyckie i stalle wczesnobarokowe z około 1620 r.. oraz późnobarokowe konfesjonały z około 1760 r. Na chórze muzycznym znajdują się wielkie 72-głosowe organy romantyczne wykonane w latach 1844-45 przez Karola Augusta Buchholza organmistrza z Berlina. W końcu XIX w. powstała figuralna i ornamentalna polichromia nawiązująca do średniowiecznych dekoracji cysterskich. Jej autorem jest Fryderyk Stummel z Kevelaer. W lewej nawie prezbiterium zachował się fragment gotyckiego fresku z przełomu XIV i XV w. przedstawiający Świętego Krzysztofa. Witraże częściowo neogotyckie z końca XIX w. zaprojektowane przez Fryderyka Stummla oraz lat 60-tych i 90-tych XX w.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Chrzanowski T., Sztuka w Polsce Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1993
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2. Pomorze, wyd. Arkady
Pytlik W., Szroeder-Dowjat K., Pelplin. Przewodnik ilustrowany, Warszawa br
Sztuka polska t. II. Gotyk, wyd. Arkady,  Warszawa 2010
Sztuka polska t. IV. Wczesny i dojrzały barok (XVII w.), wyd. Arkady, Warszawa 2013

{gallery}polska/pomorskie/pelplin_katedra{/gallery}

Słupsk, kościół św. Jacka, dawny dominikanów

Słupsk, miasto na prawach powiatu (województwo pomorskie).
Książę pomorski Mszczuj II ufundował w Słupsku klasztor dla przybyłych z Gdańska dominikanów. Obecny gotycki kościół dominikanie wznosili od 2. połowy XIV w. do 1. połowy XV w. Jednak już w XVI w. po wprowadzeniu reformacji kościół był dwukrotnie plądrowany i był bliski zawalenia. Od początku XVII w. został zamieniony na ewangelicki kościół zamkowy. W 2. połowie XIX w. miała miejsce gruntowna neogotycka restauracja kościoła, w czasie której przelicowano ściany i laskowania okien. Po pożarze z 1892 r. wprowadzono neogotyckie szczyty i pseudobarokowy hełm wieży. Kościół złożony jest z wydłużonego czteroprzęsłowego prezbiterium zamkniętego ścianą prostą oraz z krótkiego jednonawowego trójprzęsłowego korpusu. W korpus wtopiona jest od zachodu wieża, w dolnej części czworoboczna, przechodząca w ośmiobok, nakryta hełmem pseudobarokowym z latarnią. Kościół nakrywa wspólny dach dwuspadowy. Wschodni szczyt prezbiterium jest schodkowy i zwieńczony sterczynami, między którymi mieszczą się ostrołukowe blendy oraz przeprute owalne otwory. Na zewnątrz prezbiterium opięte jest przyporami, między którymi znajdują się trójdzielne ostrołukowe okna. Wnętrze nakryte jest sklepieniami gwiaździstymi wspartymi w nawie na półkolistych wspornikach. Wnętrze kościoła rozczłonkowane jest przyściennymi uskokowymi arkadami. Wewnątrz znajduje się kilka cennych obiektów z okresu manieryzmu i baroku. Manierystyczny jest ołtarz główny, wykonany około 1602 r. z obrazem Chrystusa Ukrzyżowanego oraz klęczącymi postaciami księcia Jana Fryderyka i jego zony Erdmuty, namalowany przez Jakuba Funcke. Z tego samego okresu pochodzi ambona, wsparta na figurze Mojżesza z malowanymi postaciami ewangelistów i świętych. Późniejsze są cenne barokowe organy z 4. ćw. XVII w. Wyróżniają się też dwa zabytki sztuki sepulkralnej. Pierwszy to pomnik nagrobny księcia Ernesta Bogusława de Croy (zm. 1684) wykonany przez Hansa Kaspra Gockhellera z Gdańska, z białego i czarnego marmuru, z klęczącą postacią zmarłego. Drugi z zabytków to wielkie epitafium księżnej Anny de Croy (zm. 1660), również wykonane z białego i czarnego marmuru, ujęte kręconymi kolumnami i z leżącą postacią zmarłej u dołu.

Zdjęcie z wnętrza wykonał Andrzej Mleczko

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, T. 2, Pomorze, Warszawa 1992

{gallery}polska/pomorskie/slupsk_kosciol_dominikanow{/gallery}

Słupsk, kościół Najświętszej Panny Marii

Słupsk, miasto na prawach powiatu (województwo pomorskie).
Kościół Mariacki w Słupsku jest najokazalszy z grupy kościołów bazylikowych Pomorza Środkowego. Jego budowę prowadzono w dwóch etapach, najpierw do połowy XIV w. wzniesiono prezbiterium a następnie w II połowie XIV w. zbudowano korpus. W latach 1858-60 przeprowadzono gruntowną restaurację kościoła w duchu neogotyku, w czasie której m.in. odnowiono wnętrze, dodano szczyty nad południową nawą boczną oraz przelicowano ściany wieży. W 1894 r. przekształcono jeszcze kruchtę pod wieżą. Jest to kościół gotycki, zbudowany z cegły. Złożony z dwuprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego pięciobocznie oraz pięcioprzęsłowego, trójnawowego korpusu bazylikowego o wysokiej nawie głównej i dość szerokich nawach bocznych. Przy prezbiterium od północy przylega dwuprzęsłowa i dwukondygnacyjna zakrystia. Do korpusu od zachodu dostawiona jest masywna czworoboczna wieża przepruta dużymi oknami i nakryta barokowym hełmem z latarnią. Dachy nad prezbiterium, nawą główną i zakrystią dwuspadowe, zaś nad nawami bocznymi pulpitowe. Kościół na zewnątrz opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi w prezbiterium mieszczą się duże okna ostrołukowe,  trójdzielne, w nawach bocznych i głównej okna podobnej szerokości jednak znacznie krótsze. Nawa główna na zewnątrz zwieńczona jest ceramicznym fryzem kratownicowym z motywem czwórliścia. Wewnątrz nawa główna i prezbiterium nakryte sklepieniem gwiaździstym sześcioramiennym, w zamknięciu prezbiterium sześcioramiennym. Nawy boczne nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Arkada tęczy i arkady międzynawowe zamknięte są ostrołukowo, łuki arkad w korpusie są obustronnie profilowane. Nad arkadami znajduje się fryz analogiczny jak na elewacji zewnętrznej. W korpusie filary międzynawowe ośmioboczne. Z pierwotnego wyposażenie wnętrza zachowała się cenna późnogotycka grupa Ukrzyżowania z około 1520 r., wiązana z osobą gdańskiego Mistrza Pawła. Interesująca jest też bogato rzeźbiona manierystyczna ambona z 1609 r., wykonana przez słupskiego rzeźbiarza Pawła Waltersdorfa. Warto też zwrócić uwagę na dwa epitafia: Szymona Schroedera z 1671 r. z obrazem Upadku pod Krzyżem oraz drugie z obrazem Ukrzyżowania.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, T. 2, Pomorze, Warszawa 1992

{gallery}polska/pomorskie/slupsk_kosciol_mariacki{/gallery}

Malbork, kościół zamkowy Najświętszej Panny Marii

Malbork, miasto powiatowe (województwo pomorskie).
Jednym z najznakomitszych przykładów średniowiecznej architektury obronnej w Europie jest zamek w Malborku. Potężny gotycki kompleks rozciąga się na prawym brzegu Nogatu. Budowany był od około 1280 r. do połowy XV w. niemal w całości z cegły. Początkowo był siedzibą komtura a od 1309 r. rezydencją wielkiego mistrza i siedzibą władz Państwa Zakonnego. Złożony jest z Przedzamcza, Zamku Średniego i Zamku Wysokiego. Częścią tego ostatniego jest kościół zamkowy, który powstał w 4. ćw. XIII w. Jego rozbudowa miała miejsce w 2. ćw. XIV w. i połączona była z przebudową całego zamku na potrzeby wielkiego mistrza. Przedłużono wtedy kościół dobudowując chór, pod którym urządzono kaplicę grobową wielkich mistrzów (kaplica św. Anny). Kościół został poważnie zniszczony w 1945 r. i odbudowany dopiero w 1966 r. Kościół jest dwukondygnacyjny, trójprzęsłowy i zamknięty pięciobocznie. Ściany zewnętrzne przeprute są wielkimi, głęboko rozglifionymi i bogato profilowanymi trójdzielnymi oknami, ozdobionymi maswerkami. Między oknami przypory ozdobione laskowaniami. Od wschodu zamiast okna wnęka, w której do 1945 r. ustawiona była wielka na 8 metrów figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Kościół nakryty jest dachem dwuspadowym. Do wnętrza z krużganku prowadzi wspaniały wczesnogotycki portal z XIII w. zwany Złotą Bramą. Umieszczony w głębokiej wnęce, wielouskokowy o bogatej dekoracji roślinnej i zoomorficznej oraz figurami Panien Mądrych i Głupich, Ecclesii i Synagogi oraz Chrystusa Sędziego. Na ścianach wnęki znajdują się dekoracje maswerkowe oraz płaskorzeźbione sceny  życia Marii i Chrystusa. Wnętrze nakryte jest sklepieniami gwiaździstymi ośmioramiennymi, w przęśle wschodnim dziewięcioramiennymi na służkach, wspartych na baldachimach, pod którymi ustawione są przyścienne posągi na konsolach. W części zachodniej kościoła, w grubości muru znajduje się wnęka Grobu Pańskiego, dostępna przez kolumnowy portyk ostrołukowy z XIII w. W przyziemiu kościoła mieści się kaplica św. Anny – grobowa kaplica wielkich mistrzów. Dwuprzęsłowa, zamknięta pięciobocznie, wewnątrz nakryta sklepieniem gwiaździstym. Dostępna z międzymurza przez dwa przeciwległe wielouskokowe portale z około 1340 r., pomieszczone w kruchtach, utworzonych w grubości muru. W kruchtach tych znajduje się zespół sześciu tympanonów, z których każdy ozdobiony jest płaskorzeźbionymi scenami. W kruchcie północnej: Koronacja Marii oraz Panny Mądre i Głupie, na ścianach bocznych Pokłon Trzech Króli i Zaśnięcie MB; w kruchcie południowej nad wejściem legenda Krzyża Św., na ścianach bocznych Wniebowstąpienie i Sąd Ostateczny a poniżej we wnękach figury śś. Piotra i Pawła oraz dwóch proroków. Wewnątrz kaplicy zachowały się trzy płyty nagrobne wielkich mistrzów: Dietricha von Altenburg z 1341 r., Heinricha Dusemera z 1353 r., z rytą postacią zmarłego oraz Heinricha von Plauen z 1429 r.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, T. 2, Pomorze, Warszawa 1992

{gallery}polska/pomorskie/malbork_kosciol_zamkowy{/gallery}

Malbork, kościół św. Jana Chrzciciela

Malbork, miasto powiatowe (województwo pomorskie).
Pierwszy kościół w Malborku został zbudowany zapewne w XIII w. Przetrwał on do wojny trzynastoletniej, kiedy to w latach 1457-60 został zniszczony w czasie oblężenia zamku i miasta. Obecny kościół zbudowany został na fundamentach poprzedniej świątyni w latach 1467-1538. Po pożarze w 1668 r. kościół został skrócony o przęsło zachodnie. Znaczne zniszczenia dotknęły też kościół w 1945 r. podczas ofensywy Armii Czerwonej. Położony w bezpośrednim sąsiedztwie malborskiego zamku kościół jest wzniesioną z cegły późnogotycką halą o trzech równej wysokości nawach i pięciu przęsłach. Do nawy południowej dostawiona jest kwadratowa wieża z kruchtą w przyziemiu, w górnej części drewniana, nakryta hełmem ostrosłupowym. Wschodnia elewacja kościoła ujęta jest ośmiobocznymi wieżyczkami i podzielona blendami zamkniętymi łukiem Tudorów. Otwory okienne są od zewnątrz profilowane z trójwałkiem i zamknięte łukiem koszowym. Całość nakrywają spłaszczone dachy dwuspadowe. Wnętrze nakryte zostało sklepieniami sieciowymi za wyjątkiem dwóch wschodnich przęseł nawy południowej nakrytych sklepieniami kryształowymi. Wyposażenie kościoła stanowią cenne zabytki z różnych epok od gotyku począwszy. Ołtarz główny jest neogotycki z rzeźbami śś. Janów: Chrzciciela i Ewangelisty. Po obu stronach ołtarza, na tylnej ścianie prezbiterium zawieszone są późnogotyckie płaskorzeźby ze scenami Zwiastowania i Koronacji NMP z około 1510 r. Z tego okresu pochodzą też płaskorzeźbione przedstawienia Chrystusa Boleściwego (Vir Dolorum) i Trójcy Świętej umieszczone w neogotyckim bocznym ołtarzu Męki Pańskiej, ustawionym w nawie głównej. Z innych zabytków warto zwrócić uwagę na gotycką chrzcielnicę z XIV w. oraz kilka rzeźb znajdujących się w kościele: kamienny gotycki posąg św. Elżbiety Turyńskiej z około 1410 r. ustawiony w południowej nawie gotycki krucyfiks z XV w., zawieszony w kruchcie oraz również gotycką figurę św. Jana Ewangelisty, ustawioną w zwieńczeniu prospektu organowego, pochodzącego z około 1800 r. Interesujący jest też barokowy świecznik z rzeźbą Matki Boskiej z Dzieciątkiem, osadzoną w porożu jelenia z XVII w. Z zabytków malarstwa warto obejrzeć malowany na desce obraz Sądu Salomona z około 1600 r. oraz umieszczony w barokowym ołtarzu, późniejszy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1629 r. Jest to kopia obrazu tzw. Matki Boskiej Malborskiej, zniszczonego w czasie walk o Malbork w 1945 r.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Strona internetowa: http://www.jan.rel.pl/

{gallery}polska/pomorskie/malbork_kosciol_sw_jana_chrzciciela{/gallery}

Gdańsk, bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii (bazylika Mariacka)

Gdańsk, bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii (bazylika Mariacka)

Lokalizacja:  Gdańsk, Podkramarska 5 (54.349848, 18.653376)
Budowa: 1379 – koniec XVI w.

Budowniczy: Henryk Ungeradin 
Styl:  gotyk

Kościół Mariacki w Gdańsku jest największą świątynią gotyku ceglanego w basenie Morza Bałtyckiego. Jego olbrzymie rozmiary i bogate wyposażenie wnętrza gromadzone przez wieki pokazują zasobność gdańskiego patrycjatu, który własnym kosztem wznosił i ozdabiał tę wspaniałą świątynię. 

HISTORIA. Pierwsza wzmianka o istnieniu w Gdańsku kościoła Panny Marii pochodzi z 1271 r. Nie wiadomo jednak jak kościół ten wyglądał ani czy stał na miejscu obecnej świątyni. Pierwszym potwierdzonym źródłowo kościołem parafialnym Głównego Miasta na tym miejscu była świątynia budowana w latach 1343-1379. W tym czasie powstała trójnawowa bazylika z prawdopodobnie sześcioprzęsłowym korpusem i dwukondygnacjową wieżą od zachodu. Nie wiadomo natomiast jak rozwiązane było wschodnie zamknięcie kościoła. Zmiana koncepcji przestrzennej świątyni nastąpiła w 1379 r. wraz z przejęciem kierownictwa prac przez Henryka Ungeradina. To zapewne on rozpoczął budowę ogromnej hali wznoszonej aż do XVI w. W pierwszym etapie do około połowy XV w. ukończono wschodnią część kościoła, nakrytą ją dachami i wzniesiono szczyty z dekoracyjnymi wieżyczkami. Wykorzystując osłabienie Zakonu Krzyżackiego a potem jego klęskę w wojnie trzynastoletniej, podwyższono wieżę kościoła (czemu Krzyżacy się sprzeciwiali) do obecnej blisko 80-metrowej wysokości. Kolejny etap rozpoczął się w 1484 r. i polegał na przebudowie korpusu zachodniego z bazylikowego w halowy. Nawy boczne zostały nieznacznie poszerzone, zaś wciągając potężne przypory do wnętrza zyskano przestrzeń dla licznych kaplic, było to powtórzenie rozwiązania zastosowanego w części wschodniej. Ostatnim etapem było założenie sklepień nad olbrzymią powierzchnią kościoła w latach 1498-1502 czym kierował Henryk Hetzel. Od tego momentu aż do XIX w. kościół nie zmienił swojego wyglądu. Dopiero w połowie XIX w. w oknach wprowadzono neogotyckie maswerki. Bardzo duże zniszczenia dotknęły kościół w czasie działań wojennych w marcu 1945 r. Spłonęły wtedy dachy nad kościołem i runęły sklepienia, głównie nad transeptem i prezbiterium. Prace zabezpieczające i rekonstrukcyjne prowadzone były już od 1945 r. i zostały zakończone w latach 70-tych XX w. 

ARCHITEKTURA. Ta monumentalna halowa świątynia zbudowana została na planie krzyża łacińskiego, jest długa na 105 metrów i szeroka w transepcie na 66 metrów. Złożona jest z sześcioprzęsłowego, trójnawowego korpusu, siedmioprzęsłowego transeptu o dwóch nawach w północnym ramieniu i trzech w południowym oraz z trójnawowego i trójprzęsłowego prezbiterium. Od zachodu przylega wieża, równa szerokości nawie głównej z dwuprzęsłową kruchtą w przyziemiu, ujętą w dwuprzęsłowe aneksy od północy i południa. Nawy boczne korpusu, transeptu i prezbiterium otoczone są kaplicami utworzonymi między wciągniętymi do wnętrza przyporami. Elewacje zewnętrzne kościoła są gładkie i przeprute wielkimi oknami o profilowanych wnękach. Okna są przeważnie cztero- i trójdzielne, największe okno sześciodzielne umieszczone jest we wschodniej ścianie prezbiterium. Każdą nawę korpusu, transeptu i prezbiterium nakrywają osobne dachy dwuspadowe, ukryte za trójkątnymi szczytami. Po bokach szczyty ujęte są wysokimi ośmiobocznymi wieżyczkami, zwieńczonymi strzelistymi iglicami lub spiczastymi daszkami. Szczyty ozdobione są też profilowanymi sterczynami, nakrytymi stożkowymi daszkami. Wieża kościoła jest kwadratowa, ośmiokondygnacyjna, opięta przyporami i nakryta bliźnim daszkiem namiotowym. W przyziemiu wieży mieści się portal ostrołukowy prowadzący do kruchty, nad nim duże czterodzielne okno, ujęte ażurową ramą. Trzy górne kondygnacje wieży rozczłonkowane są ostrołukowymi blendami, które w dwóch najwyższych kondygnacjach przeprute są otworami okiennymi. W kościele zachowało się dziesięć portali, z których wyróżnia się późnogotycki, bliźni portal Rady o łukach kotarowych. W tympanonie portalu do nawy północnej znajduje się kamienna kopia Zaśnięcia NMP, drewnianej rzeźby z 1. ćw. XV w., przechowywanej Muzeum Narodowym w Gdańsku. Wreszcie nad portalem we wschodniej ścianie prezbiterium umieszczone są rzeźby św. Krzysztofa i Chrystusa ze św. Tomaszem, kopie alabastrów angielskich z XIV w., ich oryginały znajdują się w MN w Gdańsku. Jasne wnętrze kościoła jest jednolite pod względem wysokości co jest charakterystyczne dla układu halowego. Nawy otwierają się na siebie ostrołukowymi arkadami wspartymi na potężnych ośmiobocznych filarach. W prezbiterium i w ramionach transeptu filary mają mniejszą średnicę, z kolei najpotężniejsze są filary o przekroju krzyżowym w centralnej części transeptu. Nawy prezbiterium i transeptu oraz nawa główna korpusu nakryte są sklepieniami gwiaździstymi, nawy boczne korpusu nakrywają sklepienia kryształowe, zaś kaplice między przyporami nakryte zostały sklepieniami o różnorodnej formie.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Szczęśliwie w kościele Mariackim zachował się bogaty zespół gotyckich ołtarzy, mieszczańskich pomników nagrobnych i epitafiów oraz wiele innych zabytków. Należy jednak pamiętać, ża nadal sporo obiektów z dawnego wyposażenia czeka aby powrócić na pierwotne miejsce. Po wejściu do kościoła w nawie głównej ukazuje sie nam chrzcielnica złożona z rzeźb i bramki, pochodzących z kościoła Mariackiego i wykonanych w połowie XVI w. Czasza i trzon chrzcielnicy pochodzą z kościoła św. Jana i powstały w 1682 r. W głębi nawy głównej przy piątym filarze od lewej znajduje się ambona, która została wykonana w roku 1616 dla kościoła św. Jana, a po II wojnie przeniesiono ją do kościoła Mariackiego. W pierwszej z kaplic w prawej nawie, kaplicy św. Jerzego, znajduje sie rzeźba Chrystusa w typie Salvator Mundi, wykonana przez Mistrza Pawła po 1520 r. Idąc dalej prawą nawą mijamy kaplice św. Katarzyny i św. Elżbiety i dochodzimy do przejścia do portalu rady, znajduje się tam późnogotycka rzeźba św. Anny Samotrzeć o niderlandzkim pochodzeniu. W południowym ramieniu transeptu u wejścia do kaplicy św. Antoniego, na murze przyporowym zawieszone jest manierystyczne epitafium Edwarda Blomke z 1591 r., należące do najpiękniejszych w gdańskiej świątyni. Tuż obok na styku południowego ramienia transeptu i prezbiterium mieści się kaplica św. Baltazara. W kaplicy tej znajduje się tzw. mały ołtarz Ferberów powstały w 1485 r. oraz skrzydła dużego ołtarza Ferberów z lat 1481-84, odzyskane z MN w Warszawie i Kunsthalle w Hamburgu. Środkowa rzeźbiona część tego poliptyku zaginęła w czasie ostatniej wojny. W następnej kaplicy idąc w kierunku wschodnim p.w. Jedynastu Tysięcy Dziewic znajduje się grupa Ukrzyżowania, wykonana około 1430 r. i przypisywana Mistrzowi Pięknej Madonny Gdańskiej. Trzeba koniecznie przyjrzeć się twarzy cierpiącego Chrystusa niezwykle sugestywnie ukazującej cierpienie. Następna jest narożna kaplica św. Jakuba z fragmentami odsłoniętych średniowiecznych malowideł oraz gotyckim ołtarzem poświęconym patronowi, wykonanym w gdańskim warsztacie w 1. poł. XV w. Również w ostatniej od wschodu kaplicy św. Jadwigi odsłonięto fragmenty średniowiecznej polichromii z około 1430 r. Znajduje się tam gotycki ołtarz św. Jadwigi, powstały w gdańskim warsztacie około 1440 r. Wreszcie w centralnej części prezbiterium ustawiony jest wielki poliptyk gotycko-renesansowy, wykonany w latach 1511-17 przez Mistrza Michała z Augsburga. W zrekonstruowanej szafie umieszczona jest rzeźbiona scena Triumfu Marii. Sporo znakomitych zabytków znajduje się przy czterech potężnych filarach po środku transeptu. Przy parze filarów od wschodu zawieszona jest belka tęczowa, na której umieszczona jest grupa Ukrzyżowania, złożona z olbrzymich rzeźb Chrystusa, Marii i św. Jana. Autorem rzeźb jest gdański Mistrz Paweł, który wykonał je w 1517 r. Przy filarze północno-wschodnim znajduje się gotycki sakramentarz XV w., wykonany z drewna, ażurowy w formie późnogotyckiej wieży. Na sąsiednim północno-zachodnim filarze zawieszona jest późnogotycka tablica X przykazań, powstała około 1480 r. Przejdźmy teraz do północnego ramienia transeptu. Przy jego wschodniej ścianie ustawiony jest zegar astronomiczny, jeden z najstarszych tego typu zabytków w Europie. Ten wysoki na 14 metrów zegar wykonany został w latach 1464-70 przez Hansa Düringera z Torunia. Skomplikowany mechanizm zegara pokazuje m.in. godziny, dni w roku, wschody słońca i księżyca. Dodatkowo środkowa kondygnacja zawiera planetarium pokazujące położenie słońca i innych planet a na niebie. W górnej kondygnacji przedstawiony jest ruchomy teatrzyk, przesuwających się figurek apostołów, ewangelistów, Adama i Ewy, Trzech Królów, aniołów i śmierci z kosą. W sąsiedniej kaplicy św. Krzyża znajduje się ołtarz św. Adriana wykonany w Antwerpii około 1520 r. Tuż obok ustawiony jest pomnik nagrobny Judyty i Szymona Bahrów, dzieło Abrahama van den Blocke, ukończony w 1620 r., z klęczącymi na sarkofagu posągami zmarłych małżonków. W sąsiedniej kaplicy św. Jerzego umieszczony jest ołtarz św. Doroty, powstały około 1435 r., którego alabastrowe kwatery zostały wykonane w warsztatach angielskich, zaś malowane skrzydła powstały w Gdańsku. Znajduje się tu również grupa rzeźbiarska św. Jerzego zabijającego smoka z początku XV w., na tle malowideł ściennych. Po minięciu kaplicy NMP, dochodzimy do kaplicy św. Barbary, w której znajduje się ołtarz poświęcony patronce – św. Barbarze. Jest to gotycki penaptyk wykonany pod koniec XV w. w Gdańsku. W następnej kaplicy św. Anny, znajduje się wyjątkowy zabytek, gdańska Piękna Madonna. Ta znakomita rzeźba gotycka wykonana została około 1420 r. w Gdańsku przez nieznanego z nazwiska rzeźbiarza, zwanego od swego dzieła Mistrzem Pięknej Madonny Gdańskiej. Kolejna kaplica św. Trójcy kryje w sobie ołtarz Rozesłania Apostołów, nazywany też ołtarzem św. Marcina i wykonany około 1430 r. W ostatniej kaplicy przy wejściu w północnej nawie znajduje się ciekawe epitafium Michała Loysa, wykonane w niderlandach w 1561 r. w formie tryptyku. Nad wejściem na chórze znajduje się barokowy prospekt organowy z 1629 r., o bardzo bogatej dekoracji snycerskiej. Zabytek ten podobnie jak wiele innych pochodzi z gdańskiego kościoła św. Jana. Wychodząc z kościoła trzeba koniecznie zajrzeć do kaplicy św. Rajnolda, utworzonej w północnym aneksie przywieżowym. Znajduje się tam XIX-wieczna kopia obrazu Sąd Ostateczny, Hansa Memlinga. To wykonane około 1473 r. na zamówienie florenckich bankierów dzieło zostało zrabowane przez gdańskich żeglarzy i przekazane do kościoła Mariackiego. Odtąd, z krótką przerwą po zrabowaniu przez wojska napoleońskie, aż do II wojny światowej tryptyk znajdował się w kościele Mariackim. Po wojnie został wywieziony do ZSRR skąd powrócił w 1956 r. i zamiast na swoje pierwotne miejsce został przekazany do Muzeum Narodowego w Gdańsku, gdzie znajduje się do dziś. W kaplicy tej znajduje się też rzeźbiona Pieta, wykonana około 1410 r. przez Mistrza Pięknej Madonny Gdańskiej. W tekście wymieniona została tylko część zabytków kościoła Mariackiego, ta która zdaniem autora jest szczególnie godna uwagi podczas zwiedzania tej wspaniałej świątyni.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury, Gdańsk 1997
Krzyżanowski L., Gdańsk, 1977
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2, Pomorze, wyd. Arkady
Strona internetowa: http://www.bazylikamariacka.pl/

Gdańsk, bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii (bazylika Mariacka)

{gallery}polska/pomorskie/gdansk_kosciol_mariacki{/gallery}

Kościoły w Gdańsku opisane na stronie zabytkowekoscioly.net

Gdańsk, bazylika Wniebowzięcia NMP
Gdańsk, katedra Trójcy Świętej, NMP i św. Bernarda
Gdańsk, kościół św. Bartłomieja
Gdańsk, kościół św. Brygidy
Gdańsk, kościół św. Ducha (kaplica Królewska)
Gdańsk, kościół św. Elżbiety
Gdańsk, kościół św. Jakuba
Gdańsk, kościół św. Jana
Gdańsk, kościół św. Jóżefa
Gdańsk, kościół św. Katarzyny
Gdańsk, kościół św. Mikołaja
Gdańsk, kościół św. Piotra i św. Pawła
Gdańsk, kościół św. Trójcy