Krzyżanowice, kościół św. Tekli

Krzyżanowice, kościół św. Tekli

Lokalizacja: Krzyżanowice Dolne, powiat Pińczów (50.452806, 20.552277)
Budowa: 1786-1789
Styl: klasycyzm

HISTORIA. Kościół zbudowany został w latach 1786-89 według projektu architekta Stanisława Zawadzkiego z fundacji księdza Hugona Kołłątaja, kanonika krakowskiego i proboszcza krzyżanowickiego.

ARCHITEKTURA. Klasycystyczny kościół złożony jest prostokątnej nawy i niewyodrębnionego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Na przedłużeniu prezbiterium od wschodu mieści się zakrystia. Od północy do nawy dostawiona jest kruchta. Fasada kościoła rozczłonkowana jest czterema wydatnymi półkolumnami, podtrzymującymi belkowanie z fryzem tryglifowym i wydatnym gzymsem. Powyżej mur attykowy, zwieńczony parą aniołów podtrzymujących krzyż. Na osi fasady portal wejściowy a nad nim półkoliste okno z balustradą. Kościół nakrywa dach dwuspadowy z wieżyczką na sygnaturkę z latarnią. Ściany wewnątrz nawy i prezbiterium rozczłonkowane są pilastrami. Ściana ołtarzowa prezbiterium i wnęki na ołtarze na ścianach bocznych nawy ujęte są marmoryzowanymi stiukowymi kolumnami. Wnętrze nakryte jest sufitem.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Najcenniejszymi zabytkami w kościele są trzy obrazy namalowane przez Franciszka Smuglewicza około 1789 r. W ołtarzu głównym umieszczony jest obraz Bóg stwarzający, zaś w ołtarzach bocznych Bóg nauczający i Bóg nagradzający.

LITERATURA

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. III, Województwo kieleckie, z. 1, Powiat pińczowski, Warszawa 1957
Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek, oprac. zb., Arkady 2016

Krzyżanowice, kościół św. Tekli

{gallery}polska/swietokrzyskie/krzyzanowice_kosciol_sw_tekli{/gallery}

Grzegorzowice, kościół św. Jana Chrzciciela

Lokalizacja: Grzegorzowice, powiat Ostrowiec Świętokrzyski, (50.884032, 21.155928)
Budowa: 2. połowa XIII w. lub początek XIV w.
Styl: romanizm

HISTORIA. Dawniej badacze biorąc pod uwagę zapóźnioną technikę budowy rotundy jako czas jej powstania wskazywali wiek XI a nawet X. Ostatnie badania przesuwają budową na 2. połowę XIII w. a nawet na początek wieku XIV. Rotunda stanowi bardzo spóźniony przykład centralnego kościoła możnowładczego. Według Jana Długosza fundatorem rotundy był Nawój herbu Topór. W 1627 r. wyburzono zachodnią ścianę rotundy i dobudowano kwadratową nawę i zakrystię. W latach 30-tych XX w. przeprowadzano renowację rotundy, w czasie której usunięto tynki z zewnętrzne części murów.

ARCHITEKTURA. Jest to rotunda zbudowana z łamanego piaskowca na planie koła z apsydą od wschodu. Nakryta dachem namiotowym. Otwory okienne zostały zrekonstruowane w latach 30-tych XX w. Od zachodu dostawiona jest kwadratowa nawa, w narożnikach opięta przyporami i nakryta dachem dwuspadowym z wieżyczką na sygnaturkę.

Rzut poziomy za: Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce

LITERATURA

Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009
Świechowski Z., Sztuka polska, t.I, Romanizm, wyd. Arkady 2006

{gallery}polska/swietokrzyskie/grzegorzowice_rotunda{/gallery}

Wąchock, kościół NMP i św. Floriana, cystersów

Lokalizacja: Wąchock, ul. Kościelna 14 (51.0754,21.0155)
Budowa: 1.połowa XIII
Styl: romanizm

Kościół w Wąchocku należy do grupy kilku małopolskich świątyń cysterskich, które w bardzo dobrym stanie przetrwały do naszych czasów. Świątynie takie obok Wąchocka znajdują się jeszcze w KoprzywnicySulejowie i Jędrzejowie.

HISTORIA. Kościół i klasztor cystersów w Wąchocku należą do najlepiej zachowanych zabytków romańskich w Polsce. Fundacji opactwa dokonał w 1179 r. biskup krakowski Gedko a cystersi przybyli z burgundzkiego Morimond. Kościół i zabudowania klasztorne powstały zapewne w 1. połowie XIII w. i przetrwały do naszych czasów w stanie zbliżonym do pierwotnego. Nie znaczy to, że w kolejnych wiekach nic się nie zmieniło. W XV w. podwyższono szczyty kościoła, w XVI w. dobudowano kaplicę od północy, w XVIII w. zbudowano sygnaturkę nad skrzyżowaniem oraz zbarokizowano wnętrze kościoła, zaś w XIX w. dostawiono kruchtę od zachodu.

ARCHITEKTURA. Kościół jest późnoromańską bazyliką, złożoną się z czteroprzęsłowego, trójnawowego korpusu, transeptu i krótkiego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Po obu stronach prezbiterium znajdują się dwie bliźniacze kaplice. Elewacje kościoła zdobią warstwy ułożonych na przemian żółtych i brunatno-czerwonych ciosów piaskowca, opięte przyporami. Wschodnia ściana prezbiterium ozdobiona jest romańską rozetą. Prezbiterium, nawę główną i ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe z barokową sygnaturką nad skrzyżowaniem. Wnętrza kościoła, za wyjątkiem skrzyżowania, nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Arkady międzynawowe zamknięte są półkoliście, zaś arkady łączące transept z nawami bocznymi i kaplicami otwarte są łukami zaostrzonymi.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest barokowe i rokokowe. Z około 1680 r. pochodzą dwa barokowe marmurowe ołtarze, zaś około 1750 r. cztery ołtarze oraz posiadające bogatą dekorację stalle i ambona.

KLASZTOR. Mimo przebudowy zabudowań klasztornych przeprowadzonej w XVII w., zachowała się część romańskich wnętrz z XIII w. Na uwagę zasługują szczególnie fraternia i kapitularz. Ten ostatni nakrywa sklepienie kolebkowe na żebrach z gurtami wspartymi na czterech kolumnach. Wszystkie bazy i głowice kolumn posiadają interesującą dekorację rzeźbiarską.

Rzut poziomy za: Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce

LITERATURA

Łoziński J., Pomniki sztuce w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009
Świechowski Z., Sztuka polska, t.I, Romanizm, wyd. Arkady 2006

{gallery}polska/swietokrzyskie/wachock_kosciol_cystersow{/gallery}

Tarczek, kościół św. Idziego

Tarczek, kościół św. Idziego

Lokalizacja: Tarczek, powiat Starachowice (50.940238, 21.008707)
Budowa: 2. ćwierć XIII w.
Styl:  romanizm

HISTORIA. Około połowy XII w. Tarczek stał się ośrodkiem dóbr ziemskich należących do biskupów krakowskich w rejonie Gór Świętokrzyskich. W 2. ćwierci XIII w. zbudowany został romański kościół św. Idziego, zachowany do dziś bez większych przekształceń. Nie jest znane nazwisko fundatora ale wypada zgodzić się z XV-wiecznym przekazem Jana Długosza, że fundacji dokonał któryś biskupów krakowskich. W XVI w. zbudowana została na nowo fasada zachodnia, późniejsze są też zakrystia i kruchta południowa.

ARCHITEKTURA. Romański kościół wzniesiony został z ciosów piaskowca. Złożony jest z prostokątnej nawy i kwadratowego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Takie rozwiązanie zamknięcia prezbiterium świadczy o wpływach architektury cysterskiej. Kościół nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę z latarnią. Wewnątrz prezbiterium pierwotnie nakryte było sklepieniem krzyżowo-żebrowym, obecne jest rekonstrukcją z lat 1945-46. Nawa nakryta jest stropem płaskim. Arkada tęczy jest ostrołukowa o bogatym profilowaniu. Wewnątrz zachodniej partii południowej ściany nawy zachowały się wsporniki świadczące o istnieniu empory. W południowych ścianach znajdują się oryginalne okna romańskie, zamknięte półkoliście.

WYSTÓR I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Na ścianach zachowały się fragmenty późnorenesansowej polichromii figuralnej. W ołtarzu głównym ustawiony jest późnogotycki tryptyk z 2. ćwierci XVI w., z Chrystusem ukazującym się Marii po Zmartwychwstaniu w polu środkowym, wiązany z warsztatem Mistrza Tryptyku z Szyku. Ołtarze boczne są wczesnobarokowe i pochodzą z XVII w. Przy kościele ustawiona jest drewniana dzwonnica z XIX w.

LITERATURA

Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Gadomski J., Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1500-1540, Warszawa – Kraków 1995
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009
Strona internetowa: http://www.tarczek.kielce.opoka.org.pl

Tarczek, kościół św. Idziego

{gallery}polska/swietokrzyskie/tarczek_kosciol_sw_idziego{/gallery}

Opatów, kościół Wniebowzięcia NMP, bernardynów

Opatów, kościół Wniebowzięcia NMP, bernardynów

Lokalizacja: Opatów, ul. klasztorna 3 (50.805908, 21.418871)
Budowa: 1751 – 65
Styl: późny barok

HISTORIA. Bernardynów do Opatowa sprowadził przed rokiem 1470 biskup lubuski Fryderyk II Sesselmann, który oddał zakonnikom położony na przedmieściach murowany kościół Wniebowzięcia NMP. To właśnie biskupi lubuscy byli właścicielami Opatowa i okolic na mocy przywileju wydanego w 1237 r. przez Henryka Brodatego. Do końca XV w. bernardyni rozbudowali i przekształcili kościół w stylu późnogotyckim. W 1. ćwierci XVII w. miała miejsce barokowa przebudowa kościoła, w wyniku której kościół nakryto nowym sklepieniem oraz dobudowano dwie kaplice boczne. Obecny późnobarokowy kościół zbudowany został w latach 1751-65. Bernardyni przebywali w Opatowie do 1864 r. kiedy to w ramach represji po powstaniu styczniowym klasztor uległ kasacie. Zakonnicy odzyskali swoją własność dopiero w 1939 r., na krótko przed wybuchem II wojny światowej.

ARCHITEKTURA. Późnobarokowy kościół bernardynów w Opatowie złożony jest z nawy i krótkiego kwadratowego prezbiterium. Fasada frontowa rozczłonkowana jest pilastrami i podzielona wydatnym gzymsem na dwie kondygnacje. Posiada wydatnie zryzalitowaną część środkową o zaokrąglonych narożach. W dolnej kondygnacji mieści się półkolisty portal wejściowy, nad którym w płytkiej wnęce umieszczony jest obraz Matki Bożej Częstochowskiej. Górna kondygnacja ujęta jest po bokach spływami z rzeźbami dwóch świętych zakonników, po środku we wnęce znajduje się figura NMP a całość wieńczy półkolisty naczółek. Elewacje boczne posiadają podziały ramowe. Kościół nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę. Wnętrze rozczłonkowane jest parami pilastrów, między którymi pomieszczone są półeliptyczne wnęki ołtarzowe. Prezbiterium i nawę nakrywają sklepienia kolebkowe.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Sklepienia ozdobione iluzjonistyczną polichromią o tematyce maryjnej z 2. połowy XVIII w. Wyposażenie wnętrza jest jednolite rokokowe i pochodzi z lat około 1770-85. Dominującym obiektem jest kulisowy ołtarz główny, wydzielający chór zakonny, z bramkami i z posągami śś. Bonawentury i Piotra z Alkantary wykonanymi przez lwowskiego rzeźbiarza Macieja Polejowskiego. W centralnym polu ołtarza umieszczony jest łaskami słynący obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem zwanym też Matki Bożej Pocieszenia. W zwieńczeniu ołtarza znajduje się rzeźba Trójcy Świętej, ponadto ołtarz zdobią liczne rzeźby aniołów. Wśród kilku ołtarzy bocznych, dwa zwracają szczególną uwagę ze względu na autora obrazów w nich umieszczonych. Jest nim bernardyński malarz Franciszek Lekszycki, który w 1649 r. namalował Ekstazę św. Franciszka (Śmierć św. Franciszka) i św. Antoniego Padewskiego. We wnętrzu kościoła znajduje się też kilka epitafiów z XVII i XVIII w.

LITERATURA

Łoziński J., Pomniki sztuce w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Rocznik Diecezji Sandomierskiej, Sandomierz 1994
Strona internetowa: http://www.opatow.bernardyni.pl

Opatów, kościół Wniebowzięcia NMP, bernardynów

{gallery}polska/swietokrzyskie/opatow_kosciol_bernardynow{/gallery}

Zborówek, kościół śś. Idziego i Mikołaja

Zborówek, kościół św. Mikołaja i św. Idziego

Lokalizacja: Zborówek, powiat Busko-Zdrój (50.393873, 21.097044)
Budowa: 1459 r., 1908 r.
Styl: późny gotyk, neoromanizm

HISTORIA. Kościół w Zborówku jest jednym z najstarszych zachowanych kościołów drewnianych w Polsce, a na pewno najstarszym o pewnym datowaniu. Wzniesiony został w 1459 r. o czym informuje napis na belce tęczowej. W 1908 r. dobudowano do niego murowaną, neoromańską nawę z fundacji Macieja Radziwiłła, według projektu S. Szpakowskiego.

ARCHITEKTURA. Część drewniana zbudowana została w konstrukcji zrębowej, złożona jest z nawy i prezbiterium zamkniętego trójbocznie, przy którym od północy stoi zakrystia. Część tę nakrywa dach dwuspadowy, pokryty gontem, z barokową wieżyczkę na sygnaturkę. Nawa wewnątrz nakryta jest stropem z zaskrzynieniami, zaś prezbiterium nakrywa pozorne sklepienie kolebkowe. Otwór tęczy jest ostrołukowy z belką tęczową profilowaną, z motywem w kształcie sznura i napisem fundacyjnym z 1459 r.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W ołtarzu głównym umieszczona jest późnogotycka rzeźba św. Mikołaja z około 1500 r. oraz dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku, również z około 1500 r., z malowanymi postaciami śś. Stanisława i Wojciecha na awersach oraz Archanioła Gabriela i Matki Boskiej na rewersach. Lewy ołtarz boczny to malowany późnogotycki tryptyk z 1. poł XVI w., w polu środkowym ze św. Mikołajem z klęczącą postacią z h. Kościesza, utożsamianą z osobą przypuszczalnego fundatora kościoła Grzegorza ze Strzyżowa oraz ze śś. Grzegorzem i Stanisławem na awersach i Matką Boską z Archaniołem Gabrielem na rewersach. Na belce tęczowej krucyfiks gotycki z 2. połowy XV w. oraz późnogotyckie rzeźby Matki Boskiej i św. Jana z początku XVI w. Pod belką znajduje się późnobarokowa ambona z 1. połowy XVIII w. W jednym z ołtarzy w nowszej części kościoła umieszczony jest jeszcze późnogotycki krucyfiks z 1. połowy XVI w.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Gadomski J., Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1500–1540, Warszawa–Kraków 1995
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. III, Województwo kieleckie, z. 1, Powiat buski, Warszawa 1957
Kornecki M., Kościoły drewniane w Małopolsce, Kraków 1999
Pytko S., Kościół w Zborówku, Kraków 1999

Zborówek, kościół św. Mikołaja i św. Idziego

{gallery}polska/swietokrzyskie/zborowek_kosciol_ss_idziego_i_mikolaja{/gallery}

Wiślica, kolegiata Narodzenia NMP

Wiślica, kolegiata Narodzenia NMP

Lokalizacja: Wiślica, ul. Długosza 22, powiat Busko (50.348861, 20.673621)
Budowa: 3. ćwierć XIV w.
Styl: gotyk

HISTORIA. Dzisiejszy kościół w Wiślicy jest już trzecią świątynią na tym miejscu, pierwotnie istniały tu dwa kościoły romańskie. Pierwszy, noszący wezwanie Panny Marii zbudowany został około połowy XII w., składał się z nawy i prezbiterium zamkniętego apsydą. Z tamtego kościoła zachował się fragment romańskiej posadzki z około 1170-80 r., wykonanej z masy gipsowej, prawdopodobnie z rytymi postaciami Kazimierza Sprawiedliwego i Henryka Sandomierskiego. Drugi kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej i Panny Marii, wzniesiony został w 2. ćwierci XIII w. i około 1250 r. podniesiony do rangi kolegiaty. Była to trójnawowa bazylika z dwuwieżową fasadą i prezbiterium zamkniętym ścianą prostą. Na przełomie XIII i XIV w. została częściowo rozebrana przez bpa krakowskiego Jana Muskatę. Obecny gotycki kościół został wzniesiony w 3. ćwierci XIV w. z fundacji króla polskiego, Kazimierza Wielkiego jako jeden z kilku z kościołów ekspiacyjnych po zabójstwie kanonika Baryczki. W 1915 r. został poważnie zniszczony podczas działań wojennych, zawaliły się wtedy m.in. sklepienia. W latach 1919-26 był niezbyt szczęśliwie rekonstruowany pod kierunkiem architekta Adolfa Szyszko-Bohusza, który zaprojektował m.in. fasadę zachodnią, chór muzyczny i wieżyczkę na sygnaturkę.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół zbudowany z kamienia, złożony jest z halowego korpusu o dwóch nawach i czterech przęsłach oraz trójprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego pięciobocznie, przy którym od północy dostawiono zakrystię. Na zewnątrz kościół został opięty trójuskokowymi przyporami i obwiedziony gzymsami: kapnikowym i koronującym. Fasada zachodnia zwieńczona została pseudogotyckim ceglanym szczytem, przy jej północnym narożniku stoi wieżyczka schodowa, nakryta daszkiem ostrosłupowym. Nawa i prezbiterium nakryte są strzelistymi dwuspadowymi dachami, z neobarokową wieżyczką na sygnaturkę nad wschodnim szczytem. Zakrystia nakryta jest dachem pulpitowym. Sklepienia w korpusie wsparte zostały na trzech smukłych, wielobocznych filarach. Posiadają interesujący rysunek dwóch gwiazd pięcioramiennych od wschodu i zachodu, splecionych z gwiazdą ośmioramienną po środku. Prezbiterium nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym na wspornikach. Zworniki na sklepieniach zdobią herby ziem Królestwa Polskiego oraz rycerskie: Leliwa, Rawicz, Szeliga i Nałęcz. Wnętrze oświetlają ostrołukowe dwudzielne okna, z krzyżami z kamiennych lasek, natomiast od północy ściany wypełniają ślepe wnęki o takich samych podziałach. Z gotyckim wnętrzem kłoci się nieco neoklasycystyczny chór muzyczny. Ciekawy zespół stanowi kilka gotyckich portali. Najciekawszy jest portal południowy korpusu z XV w., z umieszczoną nad nim późnogotycką tablicą fundacyjna, płaskorzeźbioną postacią Kazimierza Wielkiego przed Marią z Dzieciątkiem, datami fundacji 1350 oraz wykonania tablicy 1464. Z pozostałych wyróżnia się portal północny do korpusu, zamurowany z herbem Wielkopolski i podwójnym Orłem Polski z 2. połowy XIV w. W przejściu z prezbiterium do zakrystii znajduje się portal barokowy z 1652 r.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Częściowo zachowała się rusko-bizantyjska polichromia na ścianach prezbiterium, z lat 1397-1400, o układzie strefowym, ze scenami z cyklu maryjnego i chrystologicznego oraz postaciami świętych. Do najbardziej czytelnych należą sceny: Ofiarowania w świątyni, Zaśnięcia Matki Boskiej, Pogrzebu Matki Boskiej i Zdjęcia z Krzyża na ścianie południowej oraz Zwiastowania, Bożego Narodzenia, Wjazdu do Jerozolimy, Ostatniej Wieczerzy, Biczowania i Ukrzyżowania na ścianie północnej. Przy wschodniej ścianie prezbiterium umieszczona jest słynąca łaskami, wczesnogotycka kamienna rzeźba Matki Boskiej tzw. Łokietkowej z około 1300 r. Obok w ścianie północno-wschodniej jest trójkątnie zwieńczone sakrarium, w profilowanym obramieniu z dekoracją maswerkową. Nieco z przodu rolę prowizorycznego ołtarza głównego pełni gotyckie antepedium kamienne z 2. połowy XIV w. ozdobione dekoracją maswerkową. W nawie północnej znajduje się barokowy ołtarz z 1. ćwierci XVIII w. z obrazem św. Barbary z XVII w., przy tęczy dwa prowizoryczne ołtarze, w jednym z nich, umieszczony jest późnogotycki krucyfiks z 1. połowy XVI w. Inny późnobarokowy krucyfiks z XVIII w. znajduje się na belce tęczowej. W prezbiterium ustawione są stalle i tron prepozyta kapituły z rzeźbą św. Stanisława w zaplecku, wykonane według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza w 1926 r. W kościele są też zabytki sztuki sepulkralnej: późnorenesansowy pomnik nagrobny Anny z Krzepickich Stawiskiej (zm.1617), z kamienia i marmuru, z leżącą płaskorzeźbioną, postacią zmarłej w obramieniu architektonicznym oraz trzy okazałe epitafia, wykonane zapewne w warsztatach pińczowskich z piaskowca i marmuru, z popiersiami zmarłych w kolumnowych lub pilastrowych obramieniach architektonicznych: ks. Jakuba Vegriniusa (zm. 1611), scholastyka wiślickiego, ks. Wojciecha Chotelskiego (zm. 1616), kanonika wiślickiego oraz ks. Piotra Waligórskiego (zm. 1617), proboszcza wiślickiego i kustosza skarbu koronnego, z herbem Odrowąż.

DZWONNICA. Przy kościele od północnego-zachodu stoi gotycka dzwonnica, czworoboczna, czterokondygnacyjna, nakryta dachem namiotowym. Wzniesiona z fundacji Jana Długosza, być może przez warsztat murarski Marcina Proszko, ukończona w 1464 r.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Chrzanowski T., Sztuka w Polsce Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1993
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. III, Województwo kieleckie, z. 1, Powiat buski, Warszawa 1957
Krassowski W., Dzieje Budownictwa i architektury na ziemiach polskich, t. 2, Warszawa 1990
Łoziński J., Pomniki sztuce w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Strona internetowa: http://www.parwislica.kielce.opoka.org.pl (dostęp 27.11.2021)

Wiślica, kolegiata Narodzenia NMP

{gallery}polska/swietokrzyskie/wislica_kosciol_narodzenia_nmp{/gallery}

Tarłów, kościół św. Trójcy

Lokalizacja:  Tarłów (powiat Opatów), Rynek 32 (51.001414, 21.716820)
Budowa: 1645-55
Architekt: Jan Zaor
Styl:  barok

Kościół w Tarłowie należy do najoryginalniejszych świątyń barokowych w Polsce. Jego kolumnowa fasada, podobno pierwsza tego typu na naszych ziemiach, czerpie swoje wzorce bezpośrednio we współczesnej architekturze rzymskiej.

HISTORIA. Kościół został zbudowany w latach 1645-55 z fundacji Zbigniewa Oleśnickiego, starosty opoczyńskiego i kasztelana wiślickiego. Jako architekta wskazuje się Jana Zaora, który w późniejszym okresie wzniósł podobny kościół śś. Piotra i Pawła na Antokolu w Wilnie.

ARCHITEKTURA. Kościół jest budowlą barokową, składa się z trójprzęsłowej nawy i krótkiego, półkoliście zamkniętego prezbiterium. Przy nawie po obu stronach wschodniego przęsła dostawione są dwie kaplice kopułowe. Od frontu kościół poprzedza okazała dwuwieżowa fasada. Jest dwukondygnacjowa, z mocno zryzalitowaną częścią środkową, rozczłonkowaną kolumnami. W dolnej kondygnacji mieści się półkolisty portal zwieńczony przerwanym naczółkiem. W kondygnacji górnej, w półkolistej wnęce umieszczona jest płaskorzeźba Trójcy Świętej, po bokach zaś ustawione są ogromne prymitywne posągi ceramiczne śś. Wojciecha i Stanisława. Fasada ujęta jest po bokach dwiema wieżami, w dole kolistymi, wyżej przechodzącymi w sześcioboczne, u samej góry o arkadowych prześwitach między kolumnami. Wieże nakryte są ostrosłupowymi hełmami. Kościół nakryty jest dachami dwuspadowymi z wieżyczką na sygnaturkę nad nawą. Wewnątrz ściany podzielone są parami pilastrów wspierających arkadową galeryjkę, obiegającą cały kościół. Sklepienia nad nawa i prezbiterium kolebkowe z lunetami oświetlającymi kościół.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Wnętrze kościoła posiada bogatą dekorację stiukową i malarską powstałą w latach 1647-55 przez nieznany warsztat określany Mistrzem Tarłowskim. Tworzy ona jednolity program ikonograficzny odwołujący się do dziejów rodu fundatorów kościoła – Oleśnickich, piętnujący zarazem odstępstwa arianizmu, którego zwolennikami bywali także przedstawiciele tego rodu. Sklepienie prezbiterium zdobi bogata dekoracja stiukowa z elementami roślinnymi, puttami, herbami i sceną Wniebowzięcia NMP. W ścianach dwóch pierwszych przęseł nawy mieszczą się głębokie arkadowe wnęki. W trzecim przęśle z obu stron bogato dekorowane półkoliste arkady wejściowe do kaplic bocznych, których łuki zdobione są postaciami śś. Piotra i Pawła oraz Archanioła i Marii ze Zwiastowania. Południowa kaplica Pana Jezusa została przeznaczona na grobową rodu Oleśnickich. Jej ściany zdobią sarmackie płaskorzeźby przedstawiające śmierć, spotykającą przedstawicieli różnych stanów np. wymowna scena Walki rycerza ze śmiercią na polu bitwy. Także kopuła pokryta jest dekoracją kartuszowo-małżowinową inspirowaną przez sztych Koło śmierci Andrea Andreaniego z 1588 r. W wyposażeniu kościoła uwagę zwracają barokowe ołtarze i ambona. W jednym z ołtarzy umieszczony jest obraz Chrystus u słupa z 1. połowy XVII w.

 LITERATURA

Jagiełło J., Dekoracja sztukatorska kaplicy Pana Jezusa w Tarłowie, WWW,culture.pl (dostęp 06.08.2013)
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980
Sztuka polska, t. 4, Wczesny i dojrzały barok – XVII w., opr. zb., Arkady 2013

{gallery}polska/swietokrzyskie/tarlow_kosciol_sw_trojcy{/gallery}

Święty Krzyż, kościół św. Krzyża, dawny benedyktynów

Lokalizacja: Święty Krzyż, Góry Świętokrzyskie (50.859040, 21.053068)
Budowa: 1781-89
Styl: barok, klasycyzm

Klasztor na Świętym Krzyżu góruje nad całą okolicą. Jego początki sięgają XII w. kiedy to Bolesław Krzywousty sprowadził zakon benedyktynów. Niestety romańskie zabudowania nie zachowały się do naszych czasów. Od początku XIV w. w klasztorze przechowywane są relikwie Krzyża Świętego, które uczyniły klasztor miejscem licznych pielgrzymek. W krypcie pod kościołem znajduje się szkielet przypisywany wojewodzie ruskiemu, Jeremiemu Wiśniowieckiemu.

HISTORIA. Na początku XII w. książę polski Bolesław Krzywousty założył na Łysej Górze (inaczej nazywanej Łysiec lub Święty Krzyż) opactwo benedyktynów. Duży, wielokrotnie rozbudowywany zespół zabudowań jest pięknie położony na wschodnim krańcu szczytu i góruje nad całą okolicą. W XIV i XV w. romański kościół został przebudowany w stylu gotyckim a w XVII w. uległ częściowej barokizacji. W 1607 r. przy klasztorze wzniesiono barokową kaplicę Oleśnickich. W 1777 r. kościół i klasztor zostały zniszczone w czasie pożaru. Obecny kościół wzniesiono w latach 1781-89 a jego wykańczanie trwało jeszcze do około 1800 r. W 1819 r. klasztor uległ kasacie a benedyktyni opuścili Święty Krzyż. W 1914 r. wojska austriackie zburzyły wieże, którą odbudowano dopiero w 2014 r. Od 1936 r. kościół i klasztor znajdują się w rękach Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej.

ARCHITEKTURA. Kościół jest barokowo-klasycystyczny i zbudowany jest na planie wydłużonego prostokąta. Składa się z trójprzęsłowej nawy oraz dwuprzęsłowego prezbiterium. Nawę poprzedza kwadratowa wieża nakryta pseudobarokowym hełmem. W architekturze kościoła wyróżniają się nieco wybrzuszone kamienne fasady późnobarokowe o podziałach pilastrowo-płycinowych, z arkadowymi wnękami, półkolistymi przyczółkami i zwieńczeniami z wazonami. Wnętrze kościoła klasycystyczne o zaokrąglonych narożnikach, rozczłonkowane pilastrami i wnękami ołtarzowymi.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Franciszka Smuglewicza z około 1800 r. Trójcy Świętej, w ołtarzach bocznych umieszczone są inne obrazy tego artysty: św. Józef; św. Emeryk; św. Scholastyka; św. Benedykt; Cud Krzyża Świętego oraz NMP Niepokalanie Poczęta. W prezbiterium ustawione są XVIII-wieczne stalle.

KAPLICA OLEŚNICKICH. W 1. połowie XVII w. we wschodnim klasztoru wzniesiona została kopułowa kaplica Oleśnickich. Posiada ona wczesnobarokowe wyposażenie, wykonane z barwnych marmurów. W ołtarzu z drewnianą rzeźbą Ukrzyżowanego przechowywane są relikwie Krzyża Świętego. Obok ustawiony jest dwukondygnacyjny nagrobek Mikołaja Oleśnickiego, wojewody lubelskiego (zm. 1629) i jego żony Zofii z Tarłów, skomponowany razem z portalem do kaplicy. W kaplicy znajduje się też chór muzyczny i organy z XVIII w. Ściany pokryte są polichromią rokokowo-klasycystyczną z historią Drzewa Krzyża Św., wykonaną przez Mateusza Reichana w 1782 r.

KRYPTY. W kryptach pod kościołem znajdują się trumny z ciałami zakonników zmarłych po 1766 r. W jednej z krypt obejrzeć można szkielet przypisywany wojewodzie ruskiemu, Jeremiemu Wiśniowieckiemu  (zm. 1651).

KLASZTOR. Z późnogotyckiego klasztoru zbudowanego z inicjatywy kardynała Zbigniewa Oleśnickiego w połowie XV w., zachowały się krużganki wokół prostokątnego wirydarza, sklepione krzyżowo-żebrowo z herbowymi zwornikami. Do zespołu klasztornego należą też klasycystyczna dzwonnica i późnobarokowa brama z końca XVIII w.

LITERATURA

Łoziński J., Pomniki sztuce w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Strona internetowa: http://www.swietykrzyz.pl

{gallery}polska/swietokrzyskie/swiety_krzyz_kosciol_sw_krzyza{/gallery}

Szydłów, kościół św. Władysława

Szydłów, kościół św. Władysława

Lokalizacja: Szydłów, ul. Kielecka 25 (50.591233, 21.003495)
Budowa: około 1355 r.
Styl: gotyk

HISTORIA. Na początku 2. połowy XIV w. w Małopolsce powstało kilka kościołów fundowanych przez króla polskiego Kazimierza Wielkiego w zamian za zdjęcie z niego klątwy rzuconej po zabójstwie kanonika Marcina Baryczki. Jednym z tych kościołów ekspiacyjnych jest kościół św. Władysława w Szydłowie. Wzniesiony został około 1355 r. z cegły i z użyciem piaskowca do detali architektonicznych. Na przestrzeni wieków kościół ulegał znacznym przekształceniom, jednak największe straty poniósł w czasie działań wojennych 1944 r. Szybko został jednak odbudowany a w latach 1957-58 przywrócono mu pierwotny wygląd.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony jest z dwunawowego, dwuprzęsłowego korpusu halowego oraz dwuprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego trójbocznie. Od północy do nawy dobudowana jest barokowa kaplica, zaś do prezbiterium zakrystia. Ściany na zewnątrz opięte są uskokowymi przyporami oraz obwiedzione gzymsami: cokołowym, kapnikowym i koronującym. Kościół nakrywają wysokie dachy dwuspadowe, nad nawą z barokową wieżyczką na sygnaturkę z latarnią. Zachodni szczyt rozczłonkowany jest blendami. Poniżej do wnętrza świątyni prowadzi gotycki portal, uskokowy i ostrołukowy. Znajdują się w nim drzwi ozdobione okuciami przypominającymi gwiazdę Dawida. Znacznie mniej okazały jest zamurowany portal południowy. Wnętrze rozjaśniają duże ostrołukowe okna. Sklepienie dwunawowego korpusu wsparte jest na dwóch zrekonstruowanych, ośmiobocznych filarach. Jedyne oryginalne sklepienie gotyckie zachowało się w zakrystii. Arkada tęczy posiada ostrołukowy wykrój.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W prezbiterium ustawiony jest późnorenesansowy ołtarz główny z XVII w., w którym znajdują się późnogotyckie rzeźby Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Jana Ewangelisty z 1. ćwierci XVI w., barokowe obrazy śś. Kazimierza i Floriana oraz XIX-wieczny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem.

DZWONNICA. Tuż obok kościoła stoi gotycka dzwonnica przerobiona z baszty miejskiej zbudowanej jeszcze w 2. połowy XIV w.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. III, Województwo kieleckie, z. 1, Powiat buski, Warszawa 1957

Szydłów, kościół św. Władysława

{gallery}polska/swietokrzyskie/szydlow_kosciol_sw_wladyslawa{/gallery}