Frombork, kościół św. Mikołaja

Lokalizacja: Frombork, Adama Mickiewicza 11 (54.359065, 19.681636)
Budowa: XIV w.
Styl:  gotyk

HISTORIA. Kościół wzniesiony w XIV w., następnie został zniszczony w 1461 r. w czasie wojny trzynastoletniej. Był odbudowywany w latach 1474-90. Ponownie zniszczony przez pożar w 1574 i następnie odbudowany. W 1945 r. został spalony w czasie sowieckiej ofensywy. Odbudowany w latach 1972-73. Kościół nie pełni funkcji sakralnych a do 2002 r. mieściła się w nim kotłownia.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół wzniesiony jako trójnawowa, czteroprzęsłowa hala z niewyodrębnionym prezbiterium, zakrystią od wschodu i kruchtą dobudowaną od zachodu w końcu XVII w. Na zewnątrz kościół opięty jest jedno i dwuskokowymi przyporami, między którymi rozmieszczone są wąskie dwudzielne okna ostrołukowe. Elewacje południowa i północna są trójdzielne, o najszerszych środkowych przęsłach, z ostrołukowymi oknami i blendami. Szczyty trójkątne również wypełnione blendami. Wnętrze pozbawione sklepień i nakryte otwartą więźbą dachową. Nawy wydzielone są ośmiobocznymi filarami podtrzymującymi ostrołukowe arkady. Do wnętrza od zachodu prowadzi ostrołukowy portal wejściowy.

DZWONNICA wolno stojąca, zbudowana na planie kwadratu.  Dolna części ceglana z XVI w., górna kondygnacja nadbudowana z drewna po pożarze w 1703 r.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995

{gallery}polska/warminskomazurskie/frombork_kosciol_sw_mikolaja{/gallery}

Elbląg, kościół Bożego Ciała

Lokalizacja: Elbląg, Rzemieślnicza 29 (54.165359, 19.399011)
Budowa: 1405 – XIV w.
Styl: gotyk

HISTORIA. Kościół zbudowany został w 1405 r. W połowie XVI w. wnętrze zostało nakryte drewnianym sklepieniem stalaktytowym, jedynym takim na Pomorzu Wschodnim. W 1896 r. kościół został powiększony o neogotyckie prezbiterium z transeptem. W 1945 r. w czasie sowieckiej ofensywy wnętrze kościoła zostało wypalone. W latach 1973-77 kościół został odbudowany z przeznaczeniem na Spółdzielczy Dom Kultury „Pegaz”. Na krótko przed wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 r. władze komunistyczne przekazały świątynię Kościołowi Rzymskokatolickiemu.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony jest z trójprzęsłowej nawy i wieży od zachodu, częściowo wtopionej w korpus. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami uskokowymi, między którymi rozmieszczone są okna ostrołukowe, trójdzielne. Elewację koronuje fryz arkadkowy o maswerkowej dekoracji. Nawę nakrywa dach dwuspadowy. Wieża z przedsionkiem w przyziemiu, w dolnej części czworoboczna, w górnej przechodząca w ośmiobok i nakryta spłaszczonym daszkiem namiotowym. Do wnętrza prowadzą dwa ostrołukowe ołtarze, od zachodu i południa.

WYPOSAŻENIE KOŚCIOŁA uległo zniszczeniu w 1945 r., część zabytków mogła zostać wywieziona z Elbląga w głąb Niemiec jeszcze przed nadejściem Armii Czerwonej.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995

{gallery}polska/warminskomazurskie/elblag_kosciol_bozego_ciala{/gallery}

Braniewo, kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Lokalizacja: Braniewo, Świętokrzyska 10 (54.391062, 19.808011)
Budowa: 1722-1744
Styl:  barok

HISTORIA. Pierwszy drewniany kościół został zbudowany w tym miejscu pod koniec XVII w. Upamiętniał on cudowne wydarzenie z 1626 r. kiedy to żołnierze szwedzcy sprofanowali zawieszony na drzewie obraz Trójcy Świętej. Z trafionego kulami obrazu miała wypłynąć ciecz podobna do krwi. Obecny kościół zbudowany został w latach 1722-42 z inicjatywy jezuitów z Braniewa. Zakonnicy opiekowali się świątynią do 1780 r., czyli do momentu kasaty zakonu w Prusach Wschodnich. W 1923 r. kościół został przekazany niemieckim redemptorystom, którzy dobudowali budynki klasztorne. Po 1945 r. opiekę nad kościołem przejęli polscy redemptoryści.

ARCHITEKTURA. Barokowy kościół zbudowany na planie krzyża greckiego, którego ramiona wschodnie i zachodnie są nieco dłuższe. Nad kwadratową częścią środkową wznosi się kopuła z latarnią na tamburze, częściowo ukrytym pod dachami wielospadowymi. Ceglane elewacje zewnętrzne od południa przebite są oknami: w części prezbiterialnej oknem eliptycznym, w części centralnej dużym oknem o łuku odcinkowym i w części zachodniej oknem o łuku półkolistym. Okno w części centralnej ujęte jest dwoma półkolistymi wnękami z rzeźbami Chrystusa i nieznanej świętej, wykonanymi przez Jana Chrystiana Schmidta z Reszla poniżej znajduje się zamurowany portal wejściowy. Wewnątrz ramiona krzyża nakryte są sklepieniami kolebkowymi.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest jednolite późnobarokowe z czasu budowy kościoła w 2. ćwierci XVIII w. Ołtarz główny został wykonany w latach 1738-41 i znajduje się w nim obraz Tron Łaski z 1625 r. Dwa ołtarze boczne wykonał Jan Chrystian Schmidt z Reszla. Pozostałe elementy wyposażenia stanowią ambona i chór muzyczny.

LITERATURA

Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2. Pomorze, wyd. Arkady
Strona internetowa: https://sankt.pl

{gallery}polska/warminskomazurskie/braniewo_kosciol_sw_krzyza{/gallery}

Elbląg, kościół NMP, dawny dominikanów

Lokalizacja: Elbląg, Kuśnierska 6 (54.160612, 19.394263)
Budowa: 1246 – XIV w.
Styl: gotyk

HISTORIA. Budowę kościoła dla dominikanów rozpoczęto w 1246 r. od wzniesienia prezbiterium. Do końca XIII w. zbudowano jednonawowy korpus (dzisiejsza nawa północna). W XIV w. dobudowano nawę południową, która pierwotnie była niższa od nawy północnej i nakryta oddzielnym dachem. W 1504 r. kościół został zniszczony przez pożar. W czasie odbudowy do 1514 r. nawa południowa została podwyższona i korpus uzyskał układ halowy. W 1542 r. kościół został przekazany przez radę miejską gminie ewangelickiej i pozostawał w rękach protestantów do 1945 r. W tym samym roku kościół został zniszczony w wyniku działań wojennych. Runęły wtedy sklepienia obu naw korpusu oraz szczyty. Bez większych zniszczeń przetrwało jedynie prezbiterium. Kościół został odbudowany w latach 1966-70. Założono więźbę dachową ale nawy pozostawiono bez sklepień. Kolejne prace w latach 1976-82 przystosowały kościół do pełnienia funkcji wystawienniczych. Obecnie w kościele mieści się galeria sztuki Galeria EL

ARCHITEKTURA.  Gotycki kościół złożony z dwunawowego, czteroprzęsłowego halowego korpusu oraz czteroprzęsłowego prezbiterium na przedłużeniu nawy północnej, zamkniętego ścianą prostą. Do prezbiterium od północy dostawiona jest trójprzęsłowa zakrystia. Korpus poprzedza obszerna kruchta. Na zewnątrz kościół opięty jest dwuskokowymi przyporami, między którymi rozmieszczone są ostrołukowe okna trójdzielne. Szczyt fasady wypełniony jest blendami ostrołukowymi w trzech strefach i ze sterczynami wyrastającymi z jego krawędzi. Poniżej znajdują się dwa czterodzielne okna ostrołukowe z maswerkami. Szczyt wschodni korpusu podzielony jest lizenami i zwieńczony sterczynami na krawędziach. Szczyt prezbiterium wypełniony jest  blendami. We wschodnich ścianach korpusu i prezbiterium umieszczone są czterodzielne okna ostrołukowe z maswerkami.  Korpus nawowy i prezbiterium nakryte są dachami dwuspadowymi. Wewnątrz prezbiterium nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W korpusie filary międzynawowe ośmioboczne. Nawy korpusu nakryte otwartą więźbą dachową.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995

{gallery}polska/warminskomazurskie/elblag_kosciol_nmp{/gallery}

Braniewo, kościół św. Katarzyny

Lokalizacja: Braniewo, Katedralna (54.381193, 19.8246598)
Budowa: 1346 – po 1425
Styl: gotyk

HISTORIA. Kościół budowany był w kilku etapach. W pierwszym etapie od końca XIII w. do 1. połowy XIV w. wzniesiono korpus bazylikowy. Od 1346 r. rozpoczęto budowę prezbiterium a w latach 1361-67 korpus bazylikowy przekształcono na halowy, podwyższając ściany naw i wznosząc nowe filary i arkady międzynawowe. Przed 1425 r. rozpoczęto budowę wieży, kaplic bocznych i sklepień. W 1480 r. ponownie nakryto sklepieniami korpus. W 1945 r. kościół został zbombardowany i wypalony, przetrwała tylko część murów obwodowych i wieży. Odbudowa kościoła prowadzona była w latach 1975-81.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół zbudowany z cegły,  złożony z sześcioprzęsłowego, trójnawowego halowego korpusu i krótkiego, jednoprzęsłowego prezbiterium zamkniętego trójbocznie. Od zachodu do korpusu dostawiona jest wieża na rzucie kwadratu, z kruchtą i portalem w przyziemiu, ujęta po bokach dwuprzęsłowymi kaplicami. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi rozmieszczone są trójdzielne okna ostrołukowe. Korpus nawowy i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe. Nad kaplicami przy wieży dachy jednospadowe. Elewacje wieży, podzielone na kilka kondygnacji, wypełnione są oknami i blendami ostrołukowymi. Wieżę nakrywa spłaszczony dach namiotowy, zwieńczony z latarnią. Wnętrza nakryte są sklepieniami gwiaździstymi, w korpusie wspartymi na ośmiobocznych filarach. Nawy boczne korpusu otwarte są do nawy głównej ostrołukowymi arkadami. W kościele zachowało się kilka gotyckich portali ostrołukowych.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA uległo całkowitemu zniszczeniu w 1945 r. Przetrwała jedynie płyta nagrobna biskupa Pawła Legendorfa (zm. 1467), kamienna z brązową postacią zmarłego (obecnie w Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie). W zakończeniu prawej nawy ustawiony jest późnogotycki tryptyk.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2. Pomorze, wyd. Arkady

{gallery}polska/warminskomazurskie/braniewo_kosciol_sw_katarzyny{/gallery}

Frombork, katedra Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja

Lokalizacja: Frombork, ul. Katedralna 8 (54.356959, 19.682057)
Budowa: 1330 – 3 ćwierć XIV w.
Styl:  gotyk

HISTORIA. W 1278 r. została przeniesiona do Fromborka z Braniewa siedziba biskupstwa warmińskiego. Około 1330 r. rozpoczęta została budowa katedry i już w 1342 r. ukończono prezbiterium. Korpus nawowy został wzniesiony w 3. ćwierci XIV w. W 1388 r. ukończono kruchtę zachodnią, około 1500 r. dobudowano kaplicę św. Jerzego. W latach 1732-34 wzniesiono kaplicę Zbawiciela.

ARCHITEKTURA. Katedra złożona jest z halowego korpusu trójnawowego i ośmioprzęsłowego oraz pięcioprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Przy prezbiterium od północy dostawiona jest zakrystia a od południa przylega kaplica św. Jerzego. Korpus od zachodu poprzedzony jest przedsionkiem a od południa dobudowana jest kaplica Zbawiciela. Na zewnątrz ściany kościoła opięte są przyporami, między którymi rozmieszczone są smukłe ostrołukowe okna, dwu- i trójdzielne z maswerkami. Elewacje korpusu i prezbiterium zwieńczone są trójkątnymi, blendowymi szczytami. Najciekawszy jest szczyt zachodni korpusu obramowany górą galerią arkadkową. Szczyty korpusu ujęte są ośmiobocznymi wieżyczkami nakrytymi smukłymi hełmami z XVI w. Korpus i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę z podwójną latarnią nad korpusem. W kruchcie znajduje się gotycki portal z 1386 r., ostrołukowy z ościeżami o dekoracji maswerkowej i sześciouskokowej archiwolcie ozdobionej rzędami postaci świętych, proroków, aniołów oraz panien Mądrych i Głupich. W kluczu trzeciego wałka archiwolty umieszczona głowa Chrystusa. Wewnątrz prezbiterium i nawy korpusu nakryte są sklepieniami gwiaździstymi spływającymi na służki wiązkowe, w korpusie wspartymi na ośmiobocznych filarach. Szeroka i niezbyt wysoka nawa gówna otwarta jest do wąskich naw bocznych profilowanymi, ostrołukowymi arkadami.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kościół posiada bardzo bogate wyposażenie, przeważnie wczesnobarokowe, pochodzące z czasu po splądrowaniu katedry przez Szwedów w 1626 r. Z wcześniejszych gotyckich zabytków warto wymienić krucyfiks z początku XVI w. umieszczony nad tęcza oraz poliptyk wykonany w 1504 r. w Toruniu z rzeźbą Matki Bożej z Dzieciątkiem, ujętą figurami Ojców Kościoła w polu środkowym. Z XVII w. pochodzi zespół 16 ołtarzy bocznych, w tej liczbie cztery marmurowe wczesnobarokowe i dwanaście drewnianych manierystycznych o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. W jednym z ołtarzy umieszczony jest obraz św. Anny Samotrzeciej, namalowany w 1639 r. przez  gdańskiego malarza Bartłomieja Strobla. Późniejszy jest ołtarz główny wykonany w latach 1747-52 z czarnego marmuru dębnickiego. Późnobarokowy ołtarz zaprojektował Franciszek Placidi, rzeźby wykonał Johann Heinrich Meissner z Gdańska a oba obrazy namalował w 1752 r. w Dreźnie Stefano Torelli. Barkowe organy i prospekt organowy wykonał w latach 1683-86 warsztat Daniela Nitrowskiego z Gdańska. Ambona rokokowa wykonana w 1785 r. przez Andreasa Schmidta z Reszla. Stalle kanonickie ustawione po bokach prezbiterium, zostały wykonane w latach 1734-38 przez Christopha Sandta, według projektu Christopha Peuckera z Reszla. W katedrze zachował się duży zespół płyt nagrobnych i epitafiów. Wśród nich warto wymienić gotycką płytę kanonika Jana z Essen (zm. 1417), z rytą postacią zmarłego; barokowe epitafium kanonika Adama Zygmunta Konarskiego (zm. 1683), z personifikacjami Nadziei i Miłości, wykonane przez Andreasa Schlütera; epitafium Joachima Pastoriusa (zm. 1881), także dzieło Andreasa Schlütera oraz epitafium Mikołaja Kopernika z 1735, z malowanym portretem.

KAPLICA ZBAWICIELA zbudowana w 1732-34 z fundacji biskupa warmińskiego Krzysztofa Andrzeja Szembeka. Jest to budowla na planie centralnym, na zewnątrz kwadratowa z wklęsłymi narożami, nakryta kopułą z latarnią. Wewnątrz w ścianach wnęki arkadowe na osiach. Między parami pilastrów rozmieszczone są owalne tonda malowane przez Mathiasa Johannesa Meyera z wizerunkami świętych. Wewnątrz kopuły polichromia z przedstawieniem Adoracji Trójcy Świętej, malowana przez Meyera. W kaplicy pochowany został fundator biskup Szembek (zm. 1740), którego późnobarokowy pomnik nagrobny z malowanym portretem zmarłego wykonany został przed 1746 r. z czarnego marmuru w Dębniku koło Krakowa.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2, Pomorze, wyd. Arkady
Sztuka polska t. 2, Gotyk, opr. zb., wyd. Arkady, Warszawa 2010
Sztuka polska t. 4, Wczesny i dojrzały barok – XVII w., Oprac. zb., wyd. Arkady, Warszawa 2013
Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek, Oprac. zb., Arkady 2015

{gallery}polska/warminskomazurskie/frombork_katedra{/gallery}

Elbląg, katedra św. Mikołaja

Lokalizacja: Elbląg, Mostowa 21 (54.158558, 19.395358)
Budowa: XIII w. – 1511
Styl: późny gotyk

HISTORIA. Kościół budowany w kilku etapach. W połowie XIII w. wzniesiono krótkie prezbiterium i niski korpus halowy. Między latami 1300-1330 dobudowano od zachodu masywną wieżę. W latach 1330-1380 podwyższono nawę główną i przekształcono kościół w bazylikę i dobudowano kaplicę Mariacką. Do roku 1428 r. powstały kaplice między przyporami. W latach 1483-1511 podwyższono nawy boczne i kaplice przywracając kościołowi układ halowy. W 1777 r. w wyniku pożaru zawaliła się wieża, zniszczone zostały dachy i sklepienia oraz część wyposażenia. W latach 1787-88 w czasie odbudowy wnętrza nakryto drewnianymi sklepieniami. Odbudowa wieży miała miejsce dopiero w 1906 r. Znacznie większe zniszczenia dotknęły kościół w 1945 r. w wyniku działań wojennych. Odbudowa świątyni prowadzona była w latach 1954-1965. W 1992 r. wraz z utworzeniem diecezji elbląskiej kościół został podniesiony do godności katedry.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony z siedmioprzęsłowego, trójnawowego halowego korpusu z niewyodrębnionym prezbiterium i wieżą od zachodu.  Po bokach naw bocznych między przyporami rozmieszczone są płytkie kaplice. Przy dwóch wschodnich przęsłach od północy znajduje się kaplica Mariacka, zamknięta pięciobocznie. Wieża kwadratowa, zwieńczona szczytami i nakryta hełmem. Elewacja wschodnia z przyporami i dwoma trójdzielnymi ostrołukowymi oknami, zwieńczona trzema trójkątnymi szczytami. Podobne dwa szczyty wieńczą elewację zachodnią. Elewacje boczne kościoła przebite są dużymi czterodzielnymi ostrołukowymi oknami. Nawy nakryte są trzema dwuspadowymi dachami. Strop korpusu wsparty jest na ośmiobocznych filarach. Nad kaplicą Mariacką sklepienie gwiaździste czteroramienne, empora nad kaplicą Mariacką nakryta sklepieniem gwiaździsto-sieciowym. Do wnętrza prowadzą trzy portale. Od zachodu portal ostrołukowy z wielouskokową archiwoltą. Od południa i północy dwa gotyckie portale bliźnie, ostrołukowe, ozdobione ceramicznymi płytkami i ślepymi maswerkami.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W kościele zachowało się wiele zabytków sztuki gotyckiej, wśród nich późnogotyckie ołtarze. Najcenniejszy jest wykonany około 1520 r. tryptyk NMP z Madonną szafkową z końca XIV w., ze scenami z życia Marii i Chrystusa na skrzydłach bocznych. Z około 1510 r. pochodzi tryptyk Pokłonu Trzech Króli ze sceną Pokłonu w polu głównym i trójkami apostołów w czterech kwaterach skrzydeł. Drugi tryptyk ze sceną Pokłonu Trzech Króli wykonaną przez snycerza Schofstaina pochodzi z około 1520 r. Na skrzydłach ołtarza przestawione są sceny z życia Marii i Chrystusa. W 1520 r. został wykonany ołtarz cechu Słodowników, z rzeźbionymi figurami Matki Bożej z Dzieciątkiem w towarzystwie śś. Barbary i Katarzyny. W prezbiterium znajduje się grupa Ukrzyżowania z około 1400 r., którą wykonał Jan van der Matten z Flandrii. Figury apostołów oraz wielka rzeźba św. Mikołaja wykonane zostały w latach 1400-1414. Chrzcielnica gotycka, odlana z brązu w 1387 r. przez Mistrza Bernhusera. Z późniejszych zabytków wyróżnia się manierystyczna ambona z 1588 r. oraz epitafium burmistrza Walentego Bodeckera, który odebrał kościół katolikom po wyjeździe do Rzymu biskupa Stanisława Hozjusza (jego portret umieszczony jest w polu głównym). Epitafium wykonał zapewne Willem van den Blocke w 1595 r.

LITERATURA

Brywczyński L., Katedra pod wezwaniem św. Mikołaja w Elblągu, wyd. Uran, bd
Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2. Pomorze, wyd. Arkady

{gallery}polska/warminskomazurskie/elblag_katedra{/gallery}