Rydzyna, kościół św. Stanisława

Rydzyna, kościół św. Stanisława

Lokalizacja: Rydzyna, Kościelna 1, powiat Leszno  (51.787341, 16.668440)
Budowa:  1746 – 1751
Architekt: Karl Martin Frantz
Styl: późny barok

HISTORIA. Obecny kościół został zbudowany w latach 1746-1751 z fundacji księcia Aleksandra Józefa Sułkowskiego według projektu architekta Karla Martina Frantza z Legnicy.

ARCHITEKTURA. Późnobarokowy kościół złożony z obszernej ośmiobocznej, dwuprzęsłowej nawy, węższego prezbiterium zamkniętego ścianą prostą i wieży z przedsionkiem w przyziemiu od zachodu. Prezbiterium po bokach ujęte jest przybudówkami zakrystyjnymi i emporami nad nimi. Nad wejściem umieszczony jest kartusz z herbem Sulima Sułkowskich. Wewnątrz filary przyścienne opięte są parami pilastrów, które podtrzymują obiegający gzyms z belkowaniem i wydzielają płytkie boczne wnęki ołtarzowe. W filarach wydzielających nawy umieszczone są półkoliste wnęki z posągami świętych. Nad przedsionkiem znajduje się empora organowa wsparta na arkadzie o spłaszczonym łuku odcinkowym. Nawa nakryta jest sklepieniem żaglastym, podobnie jak prezbiterium, którego apsyda dodatkowo nakryta jest konchą.

WYSTRÓJ I WYPOSAZENIE. Wystrój wnętrza jest późnobarokowy został wykonany według projektu Karla Martina Frantza przez działających tu sztukatorów Christiana Grünewalda ze Śląska do 1767 r. i Ignatza Graffa z Prus w latach 1785-1786. Ołtarz główny zaprojektowany przez Karla Martina Frantza ujęty jest po bokach odcinkami gzymsu z belkowaniem, podtrzymywanymi przez pary kolumn i pilastry, z przerwanym naczółkiem po środku, stiukowymi rzeźbami Boga Ojca i Ducha Świętego pod postacią Gołębicy wykonanymi przez Christiana Grünewalda oraz obrazem Chrystusa Ukrzyżowanego w polu środkowym. Za ołtarzem głównym umieszczona jest gotycka płyta nagrobna Jana z Czerniny (zm. 1423) z płaskorzeźbioną postacią zmarłego. Także pozostałe ołtarze boczne mają formę architektoniczną i są ozdobione bogatą dekoracją stiukową. Dwa narożne ołtarze ujęte są kolumnami i zwieńczone przerwanymi naczółkami odcinkowymi. Dwa boczne ołtarze ujmują pary pilastrów i nakrywają trójkątne tympanony. W polach środkowych ołtarzy umieszczone są barokowe obrazy m.in. Matki Bożej Łaskawej i św. Jana Kalasantego.

LITERATURA

Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek, oprac. zb., Arkady 2016
Strona internetowa: https://rydzyna.pl/dla-turysty/zabytki/kosciol-w-rydzynie/

Rydzyna, kościół św. Stanisława 

{gallery}polska/wielkopolskie/rydzyna_kosciol_sw_stanislawa{/gallery}

Leszno, kościół św. Mikołaja

Leszno, kościół św. Mikołaja

Lokalizacja:  Leszno, Kościelna 18 (51.842395, 16.5741227)
Budowa: 1685 – 1719
Architekt: Jan Catenazzi, Pompeo Ferrari
Styl:  późny barok i neobarok

HISTORIA. Pierwsze wzmianki o kościele p.w. św. Mikołaja i Matki Bożej pochodzą z XIV w. Około 1450 r. istniał już niewielki gotycki kościół, który po przejściu właścicieli Leszna na protestantyzm został przekazany w 1555 r. Braciom Czeskim. Pod koniec XVI w. kościół został rozbudowany w stylu renesansowym o nawy boczne i wieże. W 1640 r. właściciel Leszna Bogusław Leszczyński, podskarbi koronny przeszedł na katolicyzm i doprowadził do odzyskanie kościoła przez katolików w 1652 r. W czasie wojny ze Szwecją w 1656 r. kościół został zniszczony przez pożar. Jego odbudowa ciągnęła się bardzo wolno i w końcu zdecydowano o wzniesieniu nowej świątyni. Prace budowlane rozpoczęto po 1685 r. z fundacji Bogusława Leszczyńskiego, biskupa łuckiego a udział w projekcie kościoła mieli architekci Jan Catenazzi i Pompeo Ferrari. W 1707 r. kościół został ponownie zniszczony w czasie pożaru, spaliły się wtedy dachy i obie wieże. Ostatecznie budowę kościoła ukończono w 1719 r. przy wsparciu Rafała Leszczyńskiego, wojewody poznańskiego i Stanisława Leszczyńskiego, króla polskiego. Przez kolejne lata prowadzono jeszcze prace przy wykończaniu wnętrza. W latach 1905-1907 kościół został rozbudowany według projektu architekta Arnolda Güldenpfenniga z Paderborn. Dobudowano wtedy prezbiterium i transept wraz z przylegającymi kaplicą i zakrystią.

ARCHITEKTURA. Późnobarokowy kościół rozbudowany w stylu neobaroku. Złożony jest z trójnawowego, trójprzęsłowego korpusu halowego, transeptu i dwuprzęsłowego prezbiterium zamkniętego ścianą prostą i ujętego po bokach zakrystią i kaplicą. Kościół poprzedza trójdzielna fasada z dwukondygnacjową częścią środkową zwieńczoną niewielkim szczytem z półkolistym naczółkiem i wysuniętymi do przodu trójkondygnacjowymi wieżami nakrytymi ostrosłupowymi hełmami. Fasada podzielona jest pilastrami i wydatnymi gzymsami, na osi w przyziemiu znajduje się prostokątny portal nakryty przerwanym naczółkiem. W pierwszej i drugiej kondygnacji rozmieszczone są półkoliste wnęki, w wieżach nakryte półkolistymi naczółkami. Ściany boczne kościoła o podziałach ramowych przebite są oknami zamkniętymi łukami odcinkowymi. Wschodni szczyt nawy zwieńczony jest trójkątnym naczółkiem ujętym po bokach parami pilastrów i ze spływami w bocznych polach. Neobarokowy szczyt prezbiterium wieńczy naczółek o łuku odcinkowym wsparty na pilastrach i ujęty spływami wolutowymi. Poniżej umieszczone jest duże okno termowe. Kościół nakrywają dachy dwuspadowe. Wewnątrz ściany kościoła rozczłonkowane są zdwojonymi pilastrami, w narożnikach transeptu zwielokrotnionymi o bogato dekorowanych kapitelach podtrzymujących wydatne gzymsy. Nad skrzyżowaniem na wznosi się kopuła na pendentywach. Wnętrza nakrywają sklepienia kolebkowe na gurtach.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kościół posiada przeważnie późnobarokowy wystrój wnętrza i ozdobiony jest bogatą dekoracją stiukową. Późnobarokowy ołtarz główny z 1744 r. z obrazem Trójca Święta adorowana przez Matkę Bożą, przypisywany włoskiemu malarzowi działającemu w Polsce Micheleangelo Palloniemu. Kościół posiada ponadto dziesięć ołtarzy bocznych z końca XVII w. i 1. połowy XVIII w. Także późnobarokowa ambona wykonana w połowie XVIII w. w jednym ze śląskich warsztatów posiada bogatą dekorację rzeźbiarską i snycerską. We wnękach po obu stronach nawy głownej umieszczone są pomniki nagrobne fundatorów kościoła z rodu Leszczyńskich: Bogusława, biskupa łuckiego (zm. 1691) oraz Rafała, wojewody poznańskiego (zm. 1703). Pomniki mają formę półkolistych wnęk z tablicami epitafijnym, ujętych rzeźbami i zwieńczonych stiukowymi kartuszami herbowymi. Zaprojektował je prawdopodobnie Pompeo Ferrari. Prospekt organowy ozdobiony jest herbem Wieniawa rodu Leszczyńskich.

LITERATURA

Strona internetowa: http://www.kolegiata.leszno.pl/?op=str,1,0,0
Strona internetowa: https://regionwielkopolska.pl/katalog-obiektow/kosciol-pw-sw-mikolaja-w-lesznie/

Leszno, kościół św. Mikołaja

{gallery}polska/wielkopolskie/leszno_kosciol_sw_mikolaja{/gallery}

Gostyń, kościół św. Małgorzaty

Gostyń, kościół św. Małgorzaty

Lokalizacja: Gostyń, Przy Farze 2 (51.879173, 17.018666)
Budowa: 1418-1436
Styl: gotyk, późny gotyk

HISTORIA. Pierwotny kościół został zbudowany w 1320 r. za sprawą rodu Łosiów. W latach 1418-36 kościół został powiększony do obecnych rozmiarów z fundacji kolejnych właścicieli Gostynia, rodu Wezenborgów. Podwyższono wtedy prezbiterium, dobudowano korpus nawowy i wieżę. W 1529 r. dobudowano kaplicę św. Anny na piętrze. W 1532 r. dostawiono kruchtę od południa. W połowie XVI w. nadbudowano dwie najwyższe kondygnacje wieży. W 1682 r. w wyniku pożaru zawaliło się sklepienie nawy głównej. Do 1689 r. kościół został odbudowany a nawę główną nakryta barokowym sklepieniem.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony z trójnawowego, czteroprzęsłowego korpusu halowego i prezbiterium zamkniętego trójbocznie. Do prezbiterium od południa dobudowana jest kaplica św. Anny. Korpus nawowy poprzedza od zachodu wysoka wieża, zaś od południa dostawiona jest kruchta. Elewacje kościoła opięte są uskokowymi przyporami, między którymi rozmieszczone są ostrołukowe okna dwudzielne. Kościół nakrywa wspólny dach dwuspadowy. Kaplica św. Anny opięta jest przyporami i oświetlona dużymi czterodzielnymi ostrołukowymi oknami. Nakrywa ją dach dwuspadowy ze szczytami schodkowymi. Wieża czworoboczna, podparta przyporami, w trzech najwyższych kondygnacjach przebita ostrołukowymi oknami i nakryta płaskim dachem z blankami. Wewnątrz prezbiterium i nawy boczne nakryte są sklepieniami gwiaździstymi, w nawie głównej sklepienia kolebkowo-krzyżowe wsparte na filarach opiętych pilastrami. W kaplicy św. Anny sklepienie gwiaździste. Arkady tęczy ostrołukowe, nawa główna otwarta do naw bocznych ostrołukowymi arkadami.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Polichromia na sklepieniu nawy głównej została wykonana w 1952 r. przez Wacława Taranczewskiego. W prezbiterium znajduje się późnorenesansowy ołtarz główny z około 1658 r. Przy prawej ścianie ustawione są gotyckie stalle z 1514 r., sygnowane przez cieślę o nazwisku Skowronek, obok znajdują się jeszcze stalle  barokowe. Przy tęczy ustawione są dwa ołtarze boczne. Lewy późnobarokowy z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem z XVII w. namalowanym przez Jana Kaspra Kwiatkowskiego z Poznania. W prawym późnorenesansowym ołtarzu współczesny obraz Jezusa Miłosiernego, zaś w predelli obraz Męczeństwo św. Wawrzyńca z około 1550 r. Ambona barokowa z XVIII w., chrzcielnica, ławy i konfesjonały rokokowe. W kaplicy św. Anny ołtarz późnorenesansowy z rzeźbą św. Anny Samotrzeć z 1510 r. oraz drewniany chór z końca XVII w. wykonany przez Wojciecha Libowicza.

LITERATURA

Kamiński Z., Kościół  farny pod wezwaniem Świętej Małgorzaty w Gostyniu, https://muzeum.gostyn.pl/i/dg/508.pdf

Gostyń, kościół św. Małgorzaty

{gallery}polska/wielkopolskie/gostyn_kosciol_sw_malgorzaty{/gallery}

Poznań, kościół św. Wojciecha

Poznań, kościół św. Wojciecha

Lokalizacja: Poznań, Wzgórze św. Wojciecha 1 (52.413612, 16.932380)
Budowa:  XV-XVI w.
Styl: gotyk

Kościół wznosi się na Wzgórzu świętego Wojciecha a pod nim znajduje się Krypta Zasłużonych Wielkopolan.

HISTORIA. Najstarsza wzmianka dotycząca kościoła pochodzi z 1244 r., jednak przyjmuje się, że mógł powstać nawet w XI w. Obecną gotycką świątynię wzniesiono w XV w. Jeszcze w tym samym wieku dobudowano nawę północną i przesklepiono wnętrza. W XVI w. do kościoła dobudowano nawę południową. Z początku XVII w. pochodzą szczyty wieńczące nawę. W latach 1620-34 dobudowano barokową kaplicę św. Antoniego. W XVII w. wzniesiono jeszcze drewnianą dzwonnicę. Kościół ucierpiał w czasie działań wojennych w 1945 r. Zniszczeniu uległ wtedy zachodni szczyt oraz witraże i część wyposażenie wnętrza. Kościół został odbudowany na początku lat 50-tych.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół, zbudowany z cegły, trójnawowy, pseudobazylikowy. Złożony z trójprzęsłowego korpusu i trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego trójbocznie. Do prezbiterium od południa dostawiona jest dwuprzęsłowa kaplica. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami, między którymi znajdują się ostrołukowe okna. Nad kościołem wznosi się wysoki dach dwuspadowy. Fasadę zachodnią wieńczy wysoki dwustrefowy szczyt z blendami, półkolumnami, spływami i półszczytami. W przyziemiu na osi fasady znajduje się ostrołukowy otwór wejściowy. Szczyt wschodni czterostrefowy rozczłonkowany blendami i półkolumnami. Korpus i prezbiterium nakrywają sklepienia gwiaździste o bogatym rysunku, wsparte na wysokich filarach. Nad nawą południową sklepienia sieciowo-gwiaździste. Nawę główną od prezbiterium oddziela ostrołukowa arkada tęczy. Kaplica przy prezbiterium nakryta sklepieniem krzyżowym.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W prezbiterium ustawiony jest ołtarz szafiasty, odtworzony z końcu XX w. z późnogotycką rzeźbią Wniebowzięcia NMP z początku XVI w. W północnej nawie znajduje się wczesnobarokowy ołtarz z około 1630 r. z obrazem Anioła Stróża przypisywanym Krzysztofowi Boguszewskiemu. Z kolei w ołtarzu w nawie północnej umieszczony jest włoski obraz Opłakiwanie Chrystusa z połowy XVI w. W kościele zachowało się też kilka portretów trumiennych zawieszonych na ścianie zachodniej. W południowej nawie ustawiony jest sarkofag Karola Marcinkowskiego (zm. 1846), lekarza i polskiego patrioty związanego z Wielkopolską.

DWONNICA drewniana, zbudowana na początku XVII w. na planie kwadratu o konstrukcji ryglowej, oszalowana i nakryta dachem namiotowym krytym gontem. We wnętrzu zawieszone są trzy dzwony, z których dwa najstarsze pochodzą z 1551 r. i 1702 r.

KRYPTA ZASŁUŻONYCH WIELKOPOLAN powstała w 1923 r. na wzór krypty na Skałce w Krakowie. W krypcie złożono m.in. serce Jana Henryka Dąbrowskiego (zm. 1818), generała i twórcy Legionów Polskich we Włoszech. Spoczywają tam też inni wybitni Polacy: Józef Wybicki (zm. 1822), autor słów Mazurka Dąbrowskiego; Paweł Edmund Strzelecki (zm. 1873), geograf i podróżnik; Feliks Nowowiejski (1946), kompozytor; Antoni Amilkar Kosiński (zm. 1823), generał i współtwórca Legionów Polskich we Włoszech. W krypcie jest też urna z ziemią z miejsca pochówku generała Ignacego Prądzyńskiego (zm. 1850), dowódcy w postaniu listopadowym.

LITERATURA

Jaśkowiak F., Łęcki W., Poznan i okolice. Przewodnik, Warszawa 1983
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VII, Miasto Poznań, z. 2 Kościoły i klasztory Śródmieścia 1

Poznań, kościół św. Wojciecha

{gallery}polska/wielkopolskie/poznan_kosciol_sw_wojciecha{/gallery}

Poznań, kościół św. Wojciecha, krypta

{gallery}polska/wielkopolskie/poznan_kosciol_sw_wojciecha/krypta{/gallery}

Poznań, kościół św. Jana Vianney

Poznań, kościół św. Jana Vianney

Lokalizacja: Poznań, ul. Podlaska 10 (52.425769, 16.900142)
Budowa: 1928-30
Architekt: Stanisław Mieczkowski
Styl: modernizm, neoklasycyzm

HISTORIA. Kościół zbudowany został w latach 1928-30 według projektu Stanisław Mieczkowskiego. Konsekracji kościoła dokonał w lipcu 1930 r. prymas Polski kardynał August Hlond. W 1941 r. Niemcy zamknęli kościół i zamienili go na magazyn. W 1945 r. kościół został poważnie uszkodzony, zniszczeniu uległo też wyposażenie i witraże.

ARCHITEKTURA. Modernistyczny kościół o cechach neoklasycyzmu, złożony z centralnej nawy z obejściem oraz niewielkiego wielobocznie zamkniętego prezbiterium. Nawę nakrywa kopuła z ażurową latarnią, posadowiona na wysokim tamburze, przebitym naprzemiennie prostokątnymi oknami i ślepymi płycinami. Obejście nawy nakrywa dzwonowaty dach a ściany rozczłonkowane są podziałami ramowymi i dużymi oknami o łukach odcinkowych. Prezbiterium także nakrywa kopuła z ażurową latarnią. Fasada kościoła posiada formę sześciokolumnowego portyku, którego korynckie kolumny dźwigają proste belkowanie. W trzech środkowych polach między kolumnami znajdują się prostokątne wejścia a nad nimi okulusy. Boczne wejścia do kościoła ujęte są płytkimi portykami, wspartymi na dwóch parach kolumn dźwigających trójkątne frontony. Wewnątrz nawa otwarta jest do obejścia półkolistymi arkadami, wspartymi na prostych filarach. Prezbiterium oddziela arkada o łuku odcinkowym.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Najciekawsze elementy wystroju wnętrza to ołtarze boczne z obrazami Matki Bożej Królowej Polski oraz Chrystusa Miłosiernego. W oknach prezbiterium umieszczone są też trzy witraże przedstawiające scenę Ostatniej Wieczerzy oraz św. Wojciecha i św. Jana Vianney wykonane w 1976 r. przez Marię Powalisz-Bardońską.

LITERATURA

Burno F., Świątynie nowego państwa. Kościoły rzymskokatolickie II Rzeczpospolitej, Warszawa 2012
Strona internetowa: https://www.jmv.archpoznan.pl (dostęp 29.07.2022)

Poznań, kościół św. Jana Vianney

{gallery}polska/wielkopolskie/poznan_kosciol_sw_jana_vianney{/gallery}

Szamotuły, kościół św. Stanisława

Szamotuły, kościół św. Stanisława

Lokalizacja: Szamotuły, ul. Kapłańska 12 (52.612012, 16.576417)
Budowa: 1. ćwierć XV w., 1513-1543
Styl: gotyk, późny gotyk

HISTORIA. W 1298 r. wzmiankowana jest parafia w Szamotułach co zapewne świadczy o istnieniu w Szamotułach pierwszego kościoła. Obecny kościół został zbudowany w 1. ćwierci XV w. z fundacji Dobrogosta i Wincentego Szamotulskich. Po połowie XV w. wzniesiono kaplice przy prezbiterium. W latach 1513-42 kościół został rozbudowany z fundacji Łukasza Górki. Podwyższono wtedy prezbiterium, zaś kaplice przylegające do niego przekształcono w nawy. Ponadto wzniesiono filary i arkady międzynawowe a wnętrza nakryto sklepieniami. W czasie reformacji w 1569 r. kościół przejęli luteranie a później bracia czescy. W 1594 r. świątynia powróciła w ręce katolików. W latach 1884-90 przeprowadzono restaurację kościoła, rozebrano wieżę i dostawiono kruchtę od południa.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony z trónawowego pięcioprzęsłowego korpusu bazylikowego oraz trójnawowego dwuprzęsłowego prezbiterium bazylikowego, zamkniętego ścianą prostą. Fasadę zachodnią i ścianę wschodnią wieńczą szczyty schodkowe z blendami. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami, między którymi w nawach bocznych rozmieszczone są duże okna półkoliste. Nawę główną korpusu i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe, nad nawami bocznymi dachy jednospadowe. Od zachodu do wnętrza prowadzi uskokowy portal ostrołukowy. Wewnątrz prezbiterium oddzielone od korpusu profilowaną arkadą. Prezbiterium, nawa główna i nawy boczne nakryte są sklepieniami gwiaździstymi wspartymi na konsolach. Filary międzynawowe czworoboczne wspierają ostrołukowe profilowane arkady.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W prezbiterium umieszczony jest późnorenesansowy ołtarz główny z 1616 r. z obrazem Zdjęcie z Krzyża namalowanym według obrazu Luca Giordano. Przy lewym filarze prezbiterium znajduje się renesansowy pomnik nagrobny Jakuba Rokossowskiego (zm. 1580), podskarbiego koronnego, który wykonał Hieronim Canavesi. Na belce tęczowej umieszczony jest gotycki krucyfiks wykonany w latach 1380 do 1390. W nawie południowej ustawiony jest barokowy ołtarz wykonany w 1701 r. przez Adama Swacha z Poznania, który namalował także obrazy w bocznych polach przedstawiające świętych Stanisława i Wojciecha oraz Szczepana i Wawrzyńca. W polu głównym ołtarza umieszczony jest łaskami słynący obraz Matki Bożej Pocieszenia, będący ruską ikoną z 1. połowy XVII w. W ścianie nawy południowej umieszczona jest płyta nagrobna Andrzeja Szamotulskiego, wojewody poznańskiego (zm. 1511), wykonana w warsztacie Hermana Vischera w Norymberdze w 1505 r.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Sztuka polska T. 2, Gotyk, opr. zb., wyd. Arkady, Warszawa 2010
Strona internetowa:
https://regionwielkopolska.pl/katalog-obiektow/kosciol-pw-mb-pocieszenia-i-sw-stanislawa-biskupa-w-szamotulach/
Strona internetowa: https://www.kolegiata.pl

Szamotuły, kościół św. Stanisława

{gallery}polska/wielkopolskie/szamotuly_kosciol_sw_stanislawa{/gallery}

 

 

Gostyń, kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i św. Filipa Neri

Gostyń, kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i św. Filipa Neri, filipinów

Lokalizacja: Gostyń – Głogówko (51.885511, 17.035616)
Budowa: 1677 – 1698, 1726 – 1731
Architekt: Baldassare Longhena, Pompeo Ferrari
Styl: barok, późny barok

Kościół filipinów w Gostyniu to jedna z najważniejszych barokowych realizacji sakralnych w dawnej Rzeczypospolitej. Jej dominującym elementem jest wspaniała kopuła o średnicy 17-metrow i wysokości 40-metrów, największa tego typu konstrukcja w Polsce.

HISTORIA. W 1468 r. na Świętej Górze koło Gostynia zbudowano drewnianą kaplicę, w której umieszczono łaskami słynący obraz Matki Bożej. W 1512 r. kaplica została zastąpiona kościołem szachulcowym. W 1668 r. z inicjatywy Adama Konarzewskiego na Świętej Górze utworzono Kongregację Oratorium św. Filipa Neri. W latach 1677-1698 wzniesiono obecny kościół z fundacji Zofii z Opalińskich, wdowy po Adamie Konarzewskim. Fundatorka w czasie podróży do Włoch zachwyciła się kościołem Santa Maria della Salute w Wenecji i zamówiła plany u Baldassare Longheny. Pracami budowlanymi kierowali bracia Jerzy i Andrzej Catenazzi. Do 1698 r. ukończono budowę kościoła za wyjątkiem kopuły, której wzniesienie przekraczało możliwości zatrudnionych architektów. Dodatkowo w 1700 r. zmarła fundatorka i rozpoczęła się wojna północna, która utrudniała kontynuowanie prac. Dopiero w latach 1726-31 zbudowano kopułę według projektu włoskiego architekta Pompeo Ferrari, który nadzorował również prace budowlane.

ARCHITEKTURA. Barokowy kościół zbudowany został na planie ośmioboku z obejściem wokół części centralnej i sześcioma kaplicami przylegającymi do obejścia. Od wschodu dostawiony jest transept z półkoliście zakończonymi ramionami i płytkie prostokątne prezbiterium. Nad ośmioboczną nawą wznosi się potężna kopuła wsparta na wysokim bębnie i zwieńczona latarnią. Niewielka kopuła nakrywa także przęsło środkowe transeptu. Trójdzielna fasada frontowa podzielona jest półkolumnami dźwigającymi belkowanie. W polu środkowym znajduje się portal wejściowy zwieńczony przerwanym naczółkiem i półkolistą wnęką z figurą NMP Niepokalanie Poczętej. W bocznych polach mieszczą się wnęki z figurami św. Filipa Neri i św. Ignacego Loyoli. Fasadę wieńczą dwie ażurowe wieżyczki o ściętych narożnikach. Kaplice nakryte są dachami dwuspadowymi i przebite oknami termowymi. Bęben kopuły przepruty jest parami wielkich, zamkniętych półkoliście okien. Ściany zewnętrzne kościoła opięte są pilastrami. Wewnątrz kopułę wspiera osiem potężnych filarów połączonych ze sobą półkolistymi arkadami. Do filarów dostawione zostały kolumny dźwigające belkowanie. Bęben od wewnątrz opięty jest pilastrami. Obejście nakryte jest sklepieniami krzyżowymi, zaś kaplice nakrywają sklepienia kolebkowe.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kopuła ozdobiona jest freskami z życia św. Filipa Neri, wykonanymi przez śląskiego malarza Jerzego Wilhelma Neunhertza w 1746 r. Wyposażenie stanowią przede wszystkim wysokiej klasy późnobarokowe ołtarze wykonane w latach 1723-26 przez wrocławskich mistrzów: rzeźbiarza Johanna Albrechta Siegwitza i marmoryzatora Ignacego Provisore. W ołtarzu głównym umieszczony jest łaskami słynący obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem z 1540 r. Poniżej znajduje się rokokowe tabernakulum wykonane w latach 1759-64 przez Thomasa Plakwitza, złotnika z Wrocławia. W jednym z ołtarzy bocznych umieszczona jest gotycko-renesansowa Pieta z połowy XVI w. W kościele znajduje się także późnobarokowa ambona oraz zespół rokokowych konfesjonałów. Na chórze muzycznym umieszczone są barokowe organy wykonane w latach 1766-68 przez Bernarda Zintnera, organmistrza z Głogowa.

Rzut poziomy za: Sztuka polska t. IV. Wczesny i dojrzały barok (XVII w.)

LITERATURA

Bazylika i klasztor księży filipinów na Świętej Górze koło Gostynia. Przewodnik, Gostyń 1971
Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980
Sztuka polska t. IV. Wczesny i dojrzały barok (XVII w.), wyd. Arkady, Warszawa 2013
Sztuka polska, T. V. Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek, oprac. zb., Arkady 2016
Strona internetowa: https://www.filipini.gostyn.pl

Gostyń, kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i św. Filipa Neri, filipinów

{gallery}polska/wielkopolskie/gostyn_kosciol_filipinow{/gallery}

Ląd, kościół Marii Panny i św. Mikołaja, dawny cystersów

Ląd, kościół Marii Panny i św. Mikołaja, dawny cystersów

Lokalizacja: Ląd, powiat Słupca  (52.204466, 17.893301)
Budowa: 1681 – 1690, 1728 – 1730
Architekt: Józef Szymon Bellotti, Pompeo Ferrari
Styl: barok, późny barok

HISTORIA. Klasztor w Lądzie został ufundowany dla zakonu cystersów w 4. ćw. XII w. przez księcia Mieszka III Starego, jako filia opactwa w Łęknie. Pierwszy późnoromański kościół zakonnicy wznieśli na przełomie XII i XIII w. Został on rozebrany w latach 1651-52 w związku z planami budowy nowej zachowanej do dziś świątyni. Kościół ten powstawał w dwóch etapach. W pierwszym etapie w latach 1681-90 wzniesiono prezbiterium ujęte dwiema wieżami oraz transept. Plany tego etapu wykonał architekt Józef Szymon Bellotti. Kościół ukończył w latach 1728-30 włoski architekt Pompeo Ferrari, który wzniósł nawę główną nakrytą potężną kopuła. W 1819 r. klasztor cystersów został zlikwidowany przez władze Królestwa Polskiego, jednak ostatni mnisi pozostali tutaj do 1848 r. W 1850 r. kościół i zabudowania klasztorne przejął zakon kapucynów. W 1864 r. za czynny udział kapucynów w powstaniu styczniowym władze carskie likwidują klasztor a cześć zakonników zostaje zesłana na Syberię. W 1888 r. diecezja włocławska nabyła budynki klasztorne na licytacji a w 1890 r. biskup Aleksander Bereśniewicz erygował parafię w Lądzie. W 1921 r. kościół i klasztor przejęli salezjanie, którzy urządzili tutaj Niższe Seminarium Duchowne. W latach 1939-41 okupacyjne władze niemieckie urządziły w klasztorze obóz przejściowy dla aresztowanych duchownych, którzy stąd trafiają do obozu koncentracyjnego w  Dachau. W 1945 r. powracają księża salezjanie, którzy aby zapobiec przejęciu klasztoru przez władze komunistyczne, tworzą tutaj Wyższe Seminarium Duchowne.

ARCHITEKTURA. Wzniesiony w dwóch etapach kościół łączy w sobie cechy baroku i późnego baroku. Złożony jest z barokowego prezbiterium ujętego dwiema wieżami i transeptu oraz z późnobarokowej ośmiobocznej nawy nakrytej kopułą. Na zewnątrz ściany prezbiterium i ramion transeptu opięte są pilastrami i zwieńczone półeliptycznymi szczytami ze spływami wolutowymi. Prezbiterium i ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe. Wieże ujmujące prezbiterium zbudowane są na planie kwadratu, podzielone na dwie kondygnacje i nakryte baniastymi hełmami ze zdwojonymi latarniami. Ściany nawy opięte są wiązkami pilastrów i zwieńczone są eliptycznymi szczytami, które ujmują przerwane odcinki belkowania. Wklęsłe pola między pilastrami przebite są dużymi oknami. Ściany nawy dźwigają potężną kopułę o średnicy 38 metrów, oświetloną czterema dużymi oknami. Nad kopułą wznosi się duża latarnia, nakryta kopułką i oświetlona dużymi półkolistymi oknami. Wewnątrz prezbiterium i ramiona transeptu nakrywają sklepienia kolebkowe na gurtach, spływających na przyścienne pilastry. Nad skrzyżowaniem naw usytuowana jest ślepa kopuła na pendentywach. Nawę nakrywa kopuła podzielona potężnymi gurtami, spływającymi na filary przyścienne.

POLICHROMIA. Kopułę nawy zdobi polichromia wykonana w latach 1731-32 przez śląskiego malarza Georga Wilhelma Neunhertza. W poszczególnych polach przedstawieni zostali Ojcowie i Doktorzy Kościoła: Hieronim, Grzegorz Wielki, Banawentura, Bernard z Clairvaux, Tomasz z Akwinu, Augustyn i Ambroży. Centralny fresk ukazuje pochód Bożej Mądrości, która prowadzi wiernych do zbawienia przez triumfalną bramę Kościoła. Freski w ślepej kopule transeptu przedstawiają świętych adorujących Trójcę Świętą. Malowidła te wykonał w 1711 r. franciszkański malarz z Poznania Adam Swach. On także jest autorem scen z życia św. Bernarda w południowym ramieniu transeptu. Freski w północnym ramieniu transeptu wykonał cysterski malarz z Przemętu Łukasz Raedtke. Została na nich ukazana Matka Boża jako opiekunka cystersów oraz św. Urszula jako patronka dobrej śmierci.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W prezbiterium ustawiony jest późnobarokowy ołtarz główny z 1721 r., wykonany przez śląskich snycerzy z Głogowa: Ernesta Brogera i Jana Ertzgebera. W ołtarzu umieszczony jest obraz Matki Bożej Wspomożenia z 2. połowy XX w. W prezbiterium znajdują się jeszcze barokowe stalle, wykonane w 1680 r. przez Bartłomieja Adriana cystersa z Lądu. W północnym ramieniu transeptu ustawiony jest późnobarokowy ołtarz św. Urszuli z 1721 r. Obok znajduje się późnobarokowy stiukowy pomnik nagrobny opata Antoniego Mikołaja Łukomskiego (zm. 1750). W południowym ramieniu transeptu ustawiony jest ołtarz św. Krzyża z 2. ćwierci XVIII w., który zaprojektował Pompeo Ferrari. Architekt ten wykonał także projekty dwóch innych ołtarzy znajdujących się w nawie i poświęconych śś. Bernardowi z Clairvaux i św. Janowi Bosko. Przy arkadzie oddzielającej nawę od transeptu umieszczona jest późnobarokowa ambona z 1735 r. Posiada ona bogatą dekorację snycerską i rzeźbiarską, m.in. postacie Ewangelistów, Ojców Kościoła i św. Bernarda z Clairvaux. W narożnikach nawy głównej ustawione są cztery późnobarokowe konfesjonały o bogatej dekoracji snycerskiej. Cennym zabytkiem jest późnobarokowy prospekt organowy z 22-głosowymi organami, wykonanymi przez Józefa Köglera.

Rzut poziomy za: Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek

LITERATURA

Miłobędzki A., Architektura polska XVII wieku, Warszawa 1980
Nowiński J., Ląd nad Wartą, pocysterski zespół klasztorny, klejnot sztuki Wielkopolski, Warszawa 2007
Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm – XVIII wiek, oprac. zb., Arkady 2016
Strona internetowa: http://www.lad.pl

Ląd, kościół Marii Panny i św. Mikołaja, dawny cystersów

{gallery}polska/wielkopolskie/lad_kosciol_cystersow{/gallery}

Poznań, kościół św. Antoniego Padewskiego, franciszkanów

Poznań, kościół św. Antoniego Padewskiego, franciszkanów

Lokalizacja: Poznań, Franciszkańska 2 (52.408268, 16.931086)
Budowa: 1674-1698
Architekt: Jerzy Catenazzi
Styl: barok

HISTORIA. Kościół zbudowany został w latach 1674-98 według projektu Jerzego Catenazziego. W 1834 r. po kasacie klasztoru kościół przekazano katolikom niemieckim. Franciszkanie odzyskali kościół w 1921 r. W czasie działań wojennych w 1945 r. zostało częściowo zniszczone sklepienie wraz z malowidłami oraz hełm wieży zachodniej.

ARCHITEKTURA. Kościół barokowy zbudowany na planie krzyża łacińskiego. Złożony z trójnawowego, czteroprzęsłowego bazylikowego korpusu i kwadratowego prezbiterium. Przy pierwszym przęśle nawy od prezbiterium dostawione są symetryczne kaplice kopułowe. Z kolei przy pierwszym przęśle prawej nawy bocznej dostawiona jest trójprzęsłowa kaplica Najświętszego Serca Jezusa. Nad trzema przęsłami naw bocznych znajdują się empory. Wewnątrz ściany o podziałach pilastrowych, nawa główna otwarta do naw bocznych półkolistymi arkadami. Sklepienia nad prezbiterium i nawą główną kolebkowe z lunetami, w nawach bocznych krzyżowe. Okna zamknięte są półkoliście. Fasada pięcioprzęsłowa, dwukondygnacjowa, podzielona pilastrami toskańskimi, zwieńczona szczytem o wolutowych spływach, ujęta niskimi czworobocznymi wieżami. Na osi znajduje się półkoliste wejście główne, powyżej wielkie okno a w skrajnych polach boczne portale wejściowe. Nawę i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe a nawy boczne pulpitowe.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻNIE WNĘTRZA są późnobarokowe. Kościół posiada bogatą dekorację stiukową i malarską. Polichromie wykonał w latach 1702-35 franciszkanin Adam Swach a wystrój rzeźbiarski jest dziełem jego brata Antoniego Swacha. Wykonał on ołtarz główny, ołtarz w kaplicy Matki Bożej oraz około 1700 r. bogato dekorowane stalle. W ołtarzu kaplicy Matki Bożej umieszczony jest łaskami słynący wizerunek Matki Bożej Poznańskiej, malowany w 2. połowie XVII w. Wystroju wnętrza dopełniają liczne portrety trumienne zawieszone na ścianach kościoła oraz barokowe epitafia, kilka także z zachowanymi portretami zmarłych.

LITERATURA

Jaśkowiak F., Łęcki W., Poznan i okolice. Przewodnik, Warszawa 1983
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VII, Miasto Poznań, z. 2 Kościoły i klasztory Śródmieścia 1
Strona internetowa: http://www.poznan.franciszkanie.pl (dostęp 07.12.2018)

Poznań, kościół św. Antoniego Padewskiego, franciszkanów

{gallery}polska/wielkopolskie/poznan_kosciol_franciszkanow{/gallery}

Trzemeszno, kościół NMP i św. Michała Archanioła

Trzemeszno, kościół NMP i św. Michała Archanioła, dawny kanoników regularnych

Lokalizacja: Trzemeszno, plac Kościeszy-Kosmowskiego, powiat Gniezno  (52.559683, 17.817276)
Budowa: 1. połowa XII w., 1760 – 1791
Styl: romanizm, późny barok

HISTORIA. Pierwsze wzmianki o nadaniu uposażenia na rzecz klasztoru kanoników regularnych w Trzemesznie pochodzą z 1146 i 1147 r. Na pierwszą połowę XII w. jako czas powstania kościoła i klasztoru wskazują też ostatnie badania archeologiczno-architektoniczne przeprowadzone w latach 80 i 90-tych XX w. Pierwotny kościół był trójnawową bazyliką z wyodrębnionym prezbiterium, zakończonym apsydą i ujętym po bokach kaplicami. Następnie został rozbudowany o transept i masywną wieże zachodnią, mieszczącą emporę. Po pożarze w 1405 r. kościół został przebudowany w stylu gotyckim. Wreszcie w wyniku przebudowy w latach 1760-91 z inicjatywy opata Michała Kosmowskiego, świątynia uzyskała swą późnobarokową formę. Kościół ucierpiał też poważnie w czasie II wojny światowej.

ARCHITEKTURA. Złożony jest z trójnawowego korpusu nawowego, przechodzącego w założenie centralne, otoczone kaplicami oraz prezbiterium z przybudówkami po bokach. Od wschodu poprzedzony okazałą fasadą, wypukłą w części środkowej, ujętą dwiema wieżami. Część środkowa nakryta wielką kopułą, w formie oktagonu z obejściem i kaplicami. Z elementów romańskich zachowały się dwie kolumny w przęśle zachodnim nawy głównej.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA uległo całkowitemu wypaleniu w 1945 r. a następnie do 1960 r. zostało zrekonstruowane. Odtworzono polichromię ze scenami ze Starego i Nowego Testamentu oraz Męczeństwem św. Wojciecha, której autorem był Franciszek Smuglewicz w 1791 r. Pod kopułą ustawiona była konfesja św. Wojciecha, z któej zachowała się leżąca rzeźba świętego, obecnie umieszczona w ołtarzu z 1969 r.  W ołtarzu głownym umieszczona jest kopia obrazu Wniebowzięcia NMP, namalowanego przez Franciszka Smuglewicza.

Tekst umieszczony 28.02.2011

LITERATURA

Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009

Trzemeszno, kościół NMP i św. Michała Archanioła

 {gallery}polska/wielkopolskie/trzemeszno_kosciol_kanonikow_regularnych{/gallery}