Ratyzbona, katedra św. Piotra

Ratyzbona, katedra św. Piotra
Regensburg, dom St. Peter

Lokalizacja: Ratyzbona, Domplatz 1 (49.019478, 12.098384)
Budowa:
 1275 – około 1500, 1859 – 1872
Budowniczy:
 Mistrz Ludwig
Styl:
 gotyk, neogotyk

HISTORIA. Diecezja w Ratyzbonie została założona w 739 r. a pierwsza katedra św. Piotra została potwierdzone źródłowo w 788 r. W jej miejsce w 2. połowie X w. zbudowano romańską katedrę jako trójnawową bazylikę zamkniętą apsydą, która około 1000 r. została rozbudowana o transept i dwie wieże. Katedra była w XII w. dwukrotnie niszczona przez pożary w 1156 r. i 1172 r. Po kolejnych pożarach świątyni z 1272 i 1273 rozpoczęto budowę obecnej gotyckiej katedry. Prace budowlane rozpoczęto w 1275 r. a w 1295 r. budowniczym świątyni został Mistrz Ludwig, który wykonał nowe plany kościoła wzorowane na klasycznych katedrach francuskich. Do końca XIV w. wzniesiono prezbiterium, transept i dwa przędła korpusu nawowego. Do około 1460 r. ukończono korpus nawowy a około 1500 r. ukończono wieże zachodnie, które nakryto ostrosłupowymi hełmami. Przez XV w. pracami budowlanymi kierowało kilku budowniczych z rodu Roriczerów: Wenzel, Konrad, Matthäus i Wolfgang. Prace budowlane przy katedrze zostały przerwane około 1525 r. wraz nadejściem reformacji. W pierwszej połowie XVII w. trzy przęsła nawy głównej zostały nakryte sklepieniami. W 1697 r. nad skrzyżowaniem naw wzniesiono kopułę, którą zaprojektowali bracia Giovanni i Giovanni Battista Carlone. Po 1834 r. przeprowadzono gruntowną regotycyzację wnętrza usuwając wszystkie barokowe elementy, w tym także kopułę. W latach 1859-1872 przeprowadzono ostatnią rozbudowę katedry, w czasie której wzniesiono wieże zachodnie i iglicę nad transeptem. W czasie II wojny światowej katedra podobnie jak centrum Ratyzbony nie ucierpiała w wyniku alianckich nalotów.

ARCHITEKTURA. Gotycka katedra w Ratyzbonie została zbudowana na wzór katedr francuskich, jest jednak pozbawiona obejścia z wieńcem kaplic. Złożona jest z trójnawowego, pięcioprzęsłowego korpusu bazylikowego, transeptu i trzech naw prezbiterium zamkniętych pięciobocznie, z których nawa środkowa jest trójprzęsłowa zaś nawy boczne są dwuprzęsłowe. Od zachodu kościół poprzedza dwuwieżowa fasada. Po bokach środkowej nawy chóru dostawione są zakrystie będące przedłużeniem naw bocznych.

Elewacje. Na zewnątrz ściany kościoła opięte są przyporami zwieńczonymi pinaklami oraz łukami oporowymi ponad nawami bocznymi. Środkową nawę chóru oświetlają wielkie cztero- i sześciodzielne ostrołukowe okna z maswerkami. Nawy boczne prezbiterium przebite są lancetowatymi ostrołukowymi oknami dwudzielnymi z maswerkami. Transept podzielony na dwie kondygnacje, w dolnej części z pierwszego etapu budowy, pozbawiony okiem i z ostrołukowym portalem w przyziemiu. W tympanonie portalu umieszczone są kamienne posągi świętych Piotra i Pawła z około 1360/1370 r. a powyżej rzeźba Ukrzyżowania Chrystusa z około 1320 r. W górnej kondygnacji znajduje się wielkie ostrołukowe okno dziewięciodzielne z maswerkiem a całość wieńczy trójkątny szczyt z pinaklami i kwiatonem. Korpus nawowy także podzielony na dwie kondygnacje, w górnej części rozmieszczone są wielkie pięciodzielne okna ostrołukowe z maswerkami a w dolnych partiach pary wąskich dwudzielnych ostrołukowych okiem z maswerkami. Na południowej ścianie nawy południowej umieszczona jest gotycka rzeźba Żydowskiej Maciory.

Fasada zachodnia z dwiema potężnymi wieżami, do trzeciej kondygnacji gotyckimi, powyżej neogotyckimi i zwieńczonymi ażurowymi hełmami. Wieże opięte są masywnymi przyporami i podzielone na cztery kondygnacje. Pomiędzy wieżami mieści się trzykondygnacyjna środkowa część fasady zwieńczona trójkątnym szczytem z wieżyczką. W przyziemiu fasady znajduje się gotycki portal główny wykonany w latach 1405-1410 o bardzo bogatej dekoracji rzeźbiarskiej i poprzedzony trójbocznym otwartym przedsionkiem. Przedsionek otwarty jest dwiema ostrołukowymi arkadami podpartymi na potężnym filarze i zwieńczony maswerkową attyką. Tympanon i archiwolty portalu pokryte są płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny z życia Marii Panny. W trzech strefach tympanonu umieszczone są sceny Śmierci i pochówku Maryi, Wniebowzięcia i Koronacja Matki Bożej na Królową Nieba. Na filarze kruchty i w ościeżach portalu znajdują się posągi świętych Piotra i innych apostołów oraz diakonów Szczepana, Wawrzyńca.

Wewnątrz ściany podzielone są na trzy kondygnacje. W najwyższej kondygnacji rozmieszczone są duże ostrołukowe okna, poniżej znajduje się rząd okien triforium, wreszcie w przyziemiu ostrołukowe profilowane arkady otwarte do naw bocznych. Wnętrza nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi wspartymi na czworobocznych filarach wiązkowych.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Ołtarz główny kościoła został wykonany w latach 1695-1785 ze srebra i złoconej miedzi przez złotników z Augsburga. Największy udział w powstaniu ołtarza miał Georg Ignaz Bauer, który nadał mu ostateczną formę. W pierwszej kolejności wykonano popiersia Maryi i św. Józefa, w 1731 r. antepedium z płaskorzeźbą św. Jana Nepomucena, potem powstały popiersia świętych Piotra i Pawła oraz świeczniki i krzyż ołtarzowy, wreszcie Bauer ukończył ołtarz wykonując jego konstrukcję w 1785 r. Na lewo od ołtarza ustawione jest późnogotyckie sakramentarium wykonane przez budowniczych kościoła Matthäusa Roriczera i Wolfganga Roriczera w latach 1493-1495. W kościele znajduje się kilka gotyckich ołtarzy z XIV i XV w., w formie baldachimów otwartych ostrołukowymi arkadami wspartymi na kolistych filarach i zwieńczonych wimpergami z kwiatonami. Przy pierwszym filarze nawy południowej ustawiona jest późnogotycka ambona wykonana w 1482 r. przez Matthäusa Roriczera. W sąsiedztwie południowego portalu znajduje się studnia w późnogotyckiej architektonicznej obudowie, wykonanej około 1470/80 r. i ukończonej przez Wolfganga Roriczera w 1500 r. W kościele znajduje się cenny zespół gotyckich rzeźb. Najstarsze z nich są dwie postacie ze sceny Zwiastowania (Maria i Anioł) wykonane w 1285 r. Są też dwa posągi konne: św. Jerzego i św. Marcina wykonane w 1325 r. Katedra w Ratyzbonie posiada jeden z najcenniejszych w Niemczech zespołów średniowiecznych witraży. We wszystkich oknach chóru znajdują się witraże wykonane w latach 1300-1370. Witraże w wielkim oknie transeptu powstały około 1330 r. Poniżej w rzędzie okien triforium zachowały się witraże późnoromańskie z około 1230 r., pochodzące z wcześniejszej katedry. Witraże w nawie południowej pochodzą z lat 1325-1370. Z kolei w oknach nawy północnej znajdują się witraże z około 1330 r. oraz późniejsze z około 1430-1450.

LITERATURA

Knaurs Kulturführer in Farbe Niederbayern und Obepfalz, opr. zb., München 1995
Strona internetowa: https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/Regensburg,_Dom#Geschichte_des_Vorgängerbaus

Ratyzbona, katedra św. Piotra

{gallery}niemcy/bawaria/ratyzbona_katedra{/gallery}

Cottbus, kościół św. Mikołaja

Cottbus, kościół św. Mikołaja
Cottbus, Oberkirche St. Nicolai

Lokalizacja: Cottbus, Oberkirchplatz 12 (51.761199, 14.336671)
Budowa: XV – XVI w.
Styl: późny gotyk

HISTORIA. Pierwsze wzmianki o kościele św. Mikołaja pochodzą z 1156 r. Najstarszą częścią kościoła jest dolna część wieży zachodniej, która została wzniesiona na przełomie XIV i XV w. Budowę obecnego kościoła rozpoczęto w 1. połowie XV w. od wzniesienia prezbiterium. Korpus halowy wznoszono od połowy XV w. do początku XVI w. Wtedy też cały kościół został nakryty sklepieniami a wieża została podwyższona. W 1537 r. w związku z przejściem mieszczan Cottbus na luteranizm kościół stał się świątynią protestancką. W 1685 r. wieża została nakryta barokowym hełmem. W 1945 r. w czasie obrony miasta przed armią sowiecką kościół doszczętnie spłonął. W 1946 r. zawaliła się część sklepień kościoła, które zostały odbudowane dopiero w 1960 r.

ARCHITEKTURA. Późnogotycki kościół złożony jest z ośmioprzęsłowego, halowego korpusu nawowego z niewyodrębnionym prezbiterium zamkniętym wielobocznym obejściem. Od zachodu kościół poprzedza wieża, od północy na wysokości prezbiterium dostawiona jest dwuprzęsłowa zakrystia z ośmioboczną kaplicą chrzcielną zaś od południa do korpusu przylega dwuprzęsłowa kaplica z wieloboczną kruchtą. Na zewnątrz kościół i przybudówki opięte są przyporami między którymi rozmieszczone są duże okna ostrołukowe z maswerkami, trój- i czterodzielne. Nawę główną nakrywa wysoki dach dwuspadowy a nad nawami bocznymi obniżone dachy jednospadowe. Do wnętrza prowadzą profilowane, ostrołukowe portale. Wieża jest częściowo wtopiona w korpus, czworoboczna w dolnej części, wyżej przechodząca w ośmiobok i nakryta hełmem barokowym z latarnią. Zakrystia i kaplica południowa nakryte są stromymi dachami dwuspadowymi i ozdobione schodkowymi szczytami z ostrołukowymi blendami. Kaplica chrzcielna nakryta jest ostrosłupowym hełmem. Wnętrze kościoła nakrywają sklepienia gwiaździste o różnorodnych rysunkach, w korpusie wsparte na ośmiobocznych filarach.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Większość zabytkowego wyposażenia kościoła uległa zniszczeniu pod koniec II wojny światowej. Zachował się jedynie barokowy ołtarz główny z 1661 r. wykonany przez Andreasa Schultze z Torgau, który w 1945 r. został częściowo uszkodzony. Ołtarz ozdobiony jest płaskorzeźbami Narodzenia Pańskiego, Ostatniej Wieczerzy oraz Zmartwychwstania Chrystusa. W  nawie umieszczona jest barokowa ambona z 1736 r., przeniesiona z kościoła franciszkanów we Frankfurcie nad Odrą. Interesującym zabytkiem jest też barokowa chrzcielnica z XVII w., wykonana z piaskowca i pokryta złoconą blachą. Na chórze muzycznym ustawiony jest barokowy prospekt organowy, wykonany w 1759 r. przez Johanna Gottfrieda Stechera. W kościele znajduje się też kilka epitafiów, z których najstarsze pochodzą z XVI w. Na kilku filarach chóru zachowały się fragmenty gotyckich malowideł z 2. połowy XIV w.

LITERATURA

Adamiak J., Pillep R., Zabytki Architektury i sztuki NRD, Przewodnik, wyd. ARKADY 1989
Knaurs Kulturführer in Farbe. Brandenburg, Augsburg 1998
Strona internetowa: https://www.stadtmuseum-cottbus.de/cottbus-lexikon-detail/oberkirche-st-nikolai.html

Cottbus, kościół św. Mikołaja

{gallery}niemcy/brandenburgia/cottbus_kosciol_sw_mikolaja{/gallery}

Monachium, katedra Najświętszej Marii Panny

Monachium, katedra Najświętszej Marii Panny
München, Frauenkirche

Lokalizacja:  Monachium, Frauenplatz 1  (48.138587, 11.573516)
Budowa: 1468-1488
Architekt: Jörg von Halsbach
Styl: późny gotyk

HISTORIA. Pierwotny wczesnogotycki kościół Frauenkirche został zbudowany w 2. połowie XIII w. za panowania księcia Ludwika II Wittelsbacha. Była to trójnawowa bazylika z dwuwieżowym korpusem od zachodu, która w 1271 r. stała się świątynią parafialną. Wzrost liczby mieszkańców miasta oraz poparcie księcia Albrechta IV Wittelsbacha, umożliwiły budowę obecnej wielkiej późnogotyckiej świątyni. Prace przy budowie kościoła prowadzone były w latach 1468-1488 r. pod kierunkiem mistrza budowlanego Jörga von Halsbach. W początkowej fazie budowy w 1472 r. rozebrany został stary kościół. Zakończenie prac budowlanych miało miejsce w 1525 r. kiedy to wieże zostały nakryte cebulastymi hełmami. W 1604 r. dobudowano jeszcze od północy zakrystię. W 1821 r. kościół został podniesiony do rangi świątyni katedralnej dla diecezji Monachium i Fryzyngi. W latach 1858-1861 przeprowadzono całkowitą regotycyzację wnętrza, usuwając całe barokowe wyposażenie. Kościół został zniszczony w wyniku bombardowań lotnictwa alianckiego w latach 1943-1945. Zniszczeniu uległy dachy, sklepienia i prawie całe neogotyckie wyposażenie wnętrza. Odbudowę kościoła rozpoczęto w grudniu 1945 r. Ostatnią gruntowną renowację świątyni przeprowadzono w latach 1990-1994.

ARCHITEKTURA. Jest to ogromnych rozmiarów późnogotycki kościół halowy, którego długość wynosi 109 m, szerokość 40 m a wysokość ścian nawy około 37 m. Obie wieże mają wysokość 98,5 m. Kościół złożony z trójnawowego, siedmioprzęsłowego korpusu halowego z niewyodrębnioną, czteroprzęsłową częścią prezbiterialną z obejściem, zamkniętą pięciobocznie. Do naw bocznych i obejścia przylegając płytkie kaplice, od północy do kościoła dostawiona jest zakrystia i kaplica Sakramentu. Od zachodu kościół poprzedza masyw dwuwieżowy. Na zewnątrz gładkie ściany kościoła przebite są wielkimi cztero- i pięciodzielnymi ostrołukowymi oknami z maswerkami. Korpus nawowy nakrywa stromy dach dwuspadowy załamujący się lekko nad bocznymi kaplicami obiegającymi kościół. Wieże w dolnej części aż do kalenicy dachu czworoboczne, przechodzące powyżej w ośmiobok i nakryte cebulastymi hełmami. Między wieżami w przyziemiu znajduje się główny portal wejściowy ujęty wielką wgłębną ostrołukową arkadą. Portal jest ostrołukowy, zwieńczony kwiatonem i ujęty po bokach pinaklami z rzeźbami Matki Bożej z Dzieciątkiem i Chrystusem Boleściwym z około 1330/1340 r., pochodzącymi z poprzedniego kościoła. Pozostałe portale, pod dwa od południa i pólnocy są również ostrołukowe. Wewnątrz nawa główna i prezbiterium oraz nawy boczne i obejście nakryte są sklepieniami gwiaździstymi wspartymi na ośmiobocznych smukłych filarach. Kaplica wzdłuż naw bocznych i przy obejściu wydzielone są przez wciągnięte do wnętrza przypory i również nakryte są sklepieniami gwiaździstymi.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Pierwotne wyposażenie wnętrza uległo rozproszeniu i zniszczeniu w czasie barokizacji i regotycyzacji wnętrza oraz w czasie II wojny światowej. Pomimo tego w kościele zachowało się wiele cennych zabytków sztuki wśród których warto wymienić późnogotyckie witraże oraz mauzoleum cesarza Ludwika IX Wittelsbacha. Jednym z najważniejszych zabytków Frauenkirche jest barokowy pomnik nagrobny cesarza Ludwika IX Bawarskiego (zm. 1347), ustawiony w pierwszym przęśle południowej nawy, wykonany z czarnego marmuru i brązu według projektu Hansa Krumppera w latach 1619-1622. Wewnątrz sarkofagu umieszczona jest marmurowa płyta nagrobna cesarza, pochodząca z gotyckiego pomnika i wykonana w końcu XIV w. przez monachijskiego kamieniarza Hansa Haldnera. Pod emporą organową umieszczone jest epitafium budowniczego kościoła Jörga von Halsbach z XV w. Na drugiej parze filarów nawy głównej umieszczone są tablice poświęcone osobom dwóch papieży. Pierwsza upamiętnia wizytę w katedrze polskiego papieża Jana Pawła II a druga poświęcona jest Benedyktowi XVI (Jozef Ratzinger), który w latach 1977-1982 był arcybiskupem Monachium. Bezpośrednio za południowo-zachodnim przedsionkiem, w kaplicy św. Bartłomieja i św. Wita, znajduje się rzeźbiona Pieta wykonana w Salzburgu około 1400 r. W kaplicy Narodzenia Pańskiego usytuowanej przed przedsionkiem południowo-wschodnim umieszczony jest obraz Pokłon pasterzy, namalowany około 1640 r. przez włoskiego malarza Cesare Fracanzano. Na wysokości obu wschodnich przedsionków, które wydzielają część prezbiterialną, zawieszony jest monumentalny drewniany krucyfiks, wykonany w 1954 r. przez Josefa Henselmanna. Samo prezbiterium oddzielone jest od obejścia współczesnymi stallami, do których przymocowane zostało kilkadziesiąt rzeźb pochodzących z późnogotyckich stalli wykonanych do Frauenkirche w latach 1495-1502 przez Erazma Grassera. Od wschodu prezbiterium zamknięte jest ścianką, pośrodku której ustawiona jest kolumna z drewnianą rzeźba Matki Bożej, wykonaną w 1780 r. przez Romana Antona Boosa. W prezbierium znajdują się też fragmenty ołtarza z Memmingen, wykonanego w warsztacie Klausa Strigla w 1500 r. i zakupione do Frauenkirche w 1860 r. Po wyjściu z prezbiterium wracamy do nawy południowej, gdzie zaraz za przedsionkiem południowo-wschodnim, usytuowana jest kaplica chrzcielna świętych Janów Chrzciciela i Ewangelisty, w której znajduje się jest barokowa chrzcielnica z 1608 r. wykonana z czerwonego marmuru. Kolejna kaplica poświęcona jest św. Benonowi z Miśni i znajduje się w niej srebrny relikwiarz w formie popiersia świętego Benona z 1604 r., mieszczący relikwie przywiezione do Monachium z Saksonii w 1576 r.  W pierwszej kaplicy zaczynającej wschodnie obejście prezbiterium, poświęconej św. Rupertowi, znajduje się obraz patrona konsekrującego figurę Matki Bożej z Dzieciątkiem, namalowany w 1690 r. przez Andreasa Wolfa. W kolejnej kaplicy Ofiarowania Matki Bożej umieszczone są dwa witraże,  jeden z 1480 r. łączy wydarzenia ze Starego i Nowego Testamentu, drugi wykonany jeszcze do poprzedniego kościoła około 1430 r. przedstawia scenę Pokłonu Trzech Króli. W następnej środkowej kaplicy obejścia, znajduje się wejście do krypt rodu Wittelsbachów. Przy lewej przyporze zawieszony jest obraz Dziewicy Maryi, namalowany przez Jana Polacka około 1510 r. We oknie tej kaplicy umieszczony jest późnogotycki witraż z 1493 r. przedstawiający sceny: Zwiastowania Maryi, Bożego Narodzenia i Ofiarowania Chrystusa w świątyni. Autorem witraża jest malarz na szkle Peter Hemmel von Andlau ze Strasburga. W kaplicy św. Anny, usytuowanej na wysokości drugiego od wschodu przęsła prezbiterium, umieszczonych zostało kilka późnogotyckich rzeźb: św. Jerzy pokonujący smoka, wykonany w latach 1515-1520 przez Hansa Leinbergera; św. Anna z Maryją i Dzieciątkiem Jezus, wykonana 1520 r. przez Stephana Rottalera i św. Rasso w rycerskiej zbroi, także z 1520 r. W kaplicy św. Katarzyny przylegającej do północno-wschodniego przedsionka zawieszony jest obraz Wniebowzięcie NMP namalowany w 1620 r. przez flamandzkiego malarza Petera Candida, obraz pierwotnie umieszczony był w ołtarzu głównym Frauenkirche. W kaplicy po zachodniej stronie północno-wschodniego przedsionka umieszczony jest obraz Ukrzyżowanie, który namalował Anthony van Dyck około 1635 r., obraz zakupiono do Frauenkirche w 1821 r. kiedy to świątynia została podniesiona do rangi katedry. W czwartym przęśle nawy południowej znajduje się fragment ołtarza św. Andrzeja wykonany w warsztacie Jana Pollacka w XVI w. W kaplicy pod północną wieżą ustawiony jest ołtarz późnogotycki z 1475 r. z rzeźbą matki Bożej z Dzieciątkiem adorowaną przez klęczącego fundatora, biskupa Johannesa Tulbecka i flankowaną postaciami świętych Elżbiety i Agnieszki. Obok znajduje się płyta nagrobna Johannesa Tulbecka, arcybiskupa Fryzyngi (zm. 1476), wykonana w Monachium z czerwonego marmuru z płaskorzeźbioną postacią zmarłego.

LITERATURA

Knaurs Kulturführer in Farbe München, opr. zb., Augsbug 1998
Pfister P., Munich. Church our lady the Frauenkirche, Regensburg 2017
de la Riestra P., Kunstdenkmäler In Bayern. München, Ober-Niederbayern, Schwaben, Darmstadt 2013
Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000
Strona internetowa: https://www.muenchner-dom.de

Monachium, katedra Najświętszej Marii Panny
München, Frauenkirche

{gallery}niemcy/bawaria/monachium_frauenkirche{/gallery}

Stralsund, kościół Mariacki

Stralsund, kościół Mariacki
Stralsund, St. Marien kirche

Lokalizacja: Stralsund, Marienstrasse 16 (54.310045, 13.088322)
Budowa: po 1384 – 1478
Styl: gotyk, późny gotyk

Kościół Mariacki w Stralsundzie wzniesiono z iście katedralnym rozmachem, jego długość wynosi 100 m, szerokość 41 m, sklepienia nawy głównej wznoszą się na wysokości 32,9 m. a wysokość wieży sięga 104 m.

HISTORIA. Budowę kościoła rozpoczęto w 1384 r. a prace budowlane zostały ukończone przed końcem XV w. W pierwszym etapie wzniesiono korpus nawowy, następnie na początku XV w. dobudowano transept i część wschodnią z chórem, wreszcie w latach 1416-1473 wzniesiono masyw wieżowy a samą wieżę ukończono w 1478 r. W 1647 r. od uderzenia pioruna runęła gotycka iglica niszcząc konstrukcję dachu i część sklepień. W 1708 r. wieża została nakryta obecnym hełmem z latarnią. W latach 1807-1810 kościół był wykorzystywany przez okupacyjne wojska francuskie jako magazyn. Drugą wojnę światową kościół przetrwał bez większych zniszczeń.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony jest trójnawowego pięcioprzęsłowego bazylikowego korpusu nawowego, trójnawowego pięcioprzęsłowego transeptu i trójnawowego dwuprzęsłowego chóru z obejściem zamkniętym pięciobocznie. Pomiędzy wciągniętymi do wnętrza przyporami w zamknięciu chóru i wzdłuż naw bocznych usytuowane są kaplice. Od zachodu kościół poprzedza masyw wieżowy z potężną wieżą. Na zewnątrz ściany kościoła są pozbawione przypór, które zostały wciągnięte do wnętrza oraz łuków oporowych, które skrywają się pod dachami naw bocznych. Nawa główna korpusu i prezbiterium oświetlone są dużymi sześciodzielnymi oknami ostrołukowymi. Każda ze ścian wielobocznego zamknięcia prezbiterium przebita jest trzema oknami, pośrodku pełnymi i po bokach połówkami, które razem układają się w otwarty ołtarz skrzydłowy. W nawach bocznych korpusu znajdują się duże pięciodzielne okna zamknięte łukami odcinkowymi. Ramiona transeptu ujęte są w narożnikach wieżyczkami schodowymi i przyporami a w ścianach szczytowych wypełnione ogromnymi siedmiodzielnymi oknami ostrołukowymi z maswerkami. Nawy główne korpusu, transeptu i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę nad skrzyżowaniem. Masyw wieżowy złożony z potężnej wieży po środku i wysokich kaplic bocznych w formie ramion transeptu. Wieża zbudowana jest na planie kwadratu, ujęta w narożnikach czterema wieżyczkami, powyżej kalenicy dachu przechodząca w ośmiobok i nakryta barokowym hełmem z latarnią. Zachodnia elewacja wieży oraz ściany boczne kaplic przebite są ogromnymi ostrołukowymi oknami. Kaplice nakryte są dachami dwuspadowymi zasłoniętymi od północy i południa ścianami szczytowymi. Wewnątrz nawy korpusu, transeptu i prezbiterium nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi i wsparte są na masywnych ośmiobocznych filarach. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się sklepienie gwiaździste. W obejściu prezbiterium sklepienia sześciopolowe a w kaplicach przy wieży sklepienia gwiaździste. Nawy główne korpusu otwarte są do naw bocznych ostrołukowymi arkadami, podobnie jak nawa środkowa prezbiterium otwarta jest do naw obejścia. Nawy główne nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę nad skrzyżowaniem a nad nawami bocznymi dachy pulpitowe.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest stosunkowo skromne i większość przepadło w okresie reformacji. W prezbiterium ustawiony jest późnogotycki tryptyk z rzeźbiona sceną Koronacji Maryi w polu środkowym. Ołtarz pochodzi ze wsi Semkow i w 1995 r. został ustawiony w kościele. Na chórze muzycznym znajduje się barokowy prospekt organowy z instrumentem wykonanym w latach 1653-1659 przez Friedricha Stellwagena, organmistrza z Lubeki. Po wieżą zawieszony jest gotycki krucyfiks z 1480 r. Przy północnym wejściu do kościoła ustawione są trzy gotyckie rzeźby z XV w.: Matka Boża z Dzieciątkiem, św. Piotr i św. Paweł. W południowym ramieniu transeptu znajduje się drewniana obudowa chrzcielnicy wykonana na planie ośmioboku w formie baldachimu wspartego na ośmiu kolumnach o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. We wnętrzu umieszczona jest kamienna chrzcielnica z około 1300 r. W kaplicach bocznych zachowały się liczne płyty nagrobne ułożone na posadzce. Łuki arkad ozdabiają pozostałości gotyckich malowideł z XV w. We wschodnim oknie prezbiterium umieszczony jest witraż z 1903 r. ze sceną Zmartwychwstania Chrystusa. Przed oknem ustawiony jest krzyż upamiętniający niemieckich żołnierzy poległych w czasie obu wojen światowych. Na wieży kościelnej zawieszonych jest kilka dzwonów, z których największy jest dzwon Świętej Trójcy, ważący 5 ton i wykonany przez Adama Lehmeiera w 1663 r.

KAPLICA ŚW. APOLONIUSZA wolno stojąca, zbudowana w 1416 r. na planie ośmioboku. Ściany kaplicy przebite są oknami ostrołukowymi. Wewnątrz nakryta sklepieniem ośmiożebrowym.

LITERATURA

Adamiak J., Pillep R., Zabytki Architektury i sztuki NRD, Przewodnik, wyd. Arkady 1989
Baier G., Ende H., Mecklenburg-Vorpommern. Knaurs Kulturführer in farbe, München 1991
Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000
Ullmann E., Gotik. Deutsche Baukunst 1200-1250, Leipzig 1994

Stralsund, kościół Mariacki

{gallery}niemcy/meklemburgia/stralsund_marienkirche{/gallery}

Norymberga, kościół św. Sebalda

Norymberga, kościół św. Sebalda
Nürnberg, kirche St. Sebald

Lokalizacja: Norymberga, Wunklerstrasse 26 (49.455299, 11.076522)
Budowa:
 XIII – XIV w.
Styl:
 romanizm, gotyk i późny gotyk

HISTORIA. Kościół został zbudowany w latach 1225 – 1270 jako romańska bazylika z podwójnym chórem i był wzorowany na katedrze w Bambergu. Po 1309 r. rozebrano romańskie nawy boczne kościoła i na ich miejsce wzniesiono szersze, zachowane do dziś nawy wczesnogotyckie. Przebudowano też apsydę zachodnią i podwyższono wieże. W latach 1361 – 1372 wzniesiono mury obwodowe nowego gotyckiego chóru a następnie rozebrano w 1374 r. stary chór. Dopiero wtedy przystąpiono do ukończenia budowy gotyckiego chóru, wznosząc jego filary i sklepienia. Budowę nowego chóru ukończono zapewne do 1379 r. kiedy to nastąpiła jego konsekracja. W 1525 r. mieszczanie Norymbergii przeszli na luteranizm a kościół św. Sebalda stał się świątynią protestancką.

ARCHITEKTURA. Kościół romańsko-gotycki złożony z trójnawowego, czteroprzęsłowego halowego chóru gotyckiego z obejściem oraz trójnawowego, pięcioprzęsłowego bazylikowego korpusu, którego nawa główna jest późnoromańska a nawy boczne wczesnogotyckie. Od zachodu kościół zakończony dwiema wysokimi wieżami i chórem zamkniętym pięcioboczną apsydą. Na zewnątrz chór gotycki zamknięty jest dziewięcioma bokami sześciokąta, jego ściany opięte są przyporami zwieńczonymi sterczynami z pinaklami. W dolnych partiach przypory ozdobione są płaskorzeźbionymi scenami Męki Pańskiej a powyżej rzeźbami apostołów. Między przyporami rozmieszczone są wielkie czterodzielne okna ostrołukowe z maswerkami, zwieńczone trójkątnymi szczytami z kwiatonami. Ściany wieńczy maswerkowy gzyms koronujący a chór nakrywa wysoki dach dwuspadowy. Ściany nawy głównej korpusu nawowego przebite są romańskimi oknami zamkniętymi półkoliście i zwieńczone są gzymsem arkadkowym. Ściany naw bocznych opięte są przyporami, między którymi znajdują się duże czterodzielne okna ostrołukowe z maswerkami, podobnie jak w chórze zwieńczone trójkątnymi szczytami z kwiatonami. Nawę główną nakrywa dach dwuspadowy a nawy boczne dachy jednospadowe. Apsyda chóru zachodniego podzielona jest na trzy kondygnacje, z których każda zwieńczona jest fryzem arkadkowym. Jej ściany opięte są smukłymi półkolumienkami, w środkowej kondygnacji znajdują się smukłe dwudzielne gotyckie okna ostrołukowe, w najwyższej kondygnacji okna romańskie zamknięte półkoliście. Wieże zbudowane na planie kwadratu, podzielone na siedem kondygnacji i nakryte hełmami ostrosłupowymi. Wewnątrz późnoromańska nawa główna nakryta jest wczesnogotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym na ostrołukowych gurtach, wspartym na wiązkach romańskich służek. Nawy boczne wydzielają ostrołukowe arkady wsparte na kwadratowych masywnych filarach po części z romańskimi kielichowymi kapitelami i z wczesnogotyckimi kapitelami pączkowymi. Nad arkadami znajduje się strefa clerestorium z rzędami niewielkich romańskich okiem. Nawy boczne korpusu także nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Wschodni chór halowy jest znacznie wyższy od korpusu bazylikowego, jego nawę środkową i nawy obejścia nakrywają sklepienie krzyżowo-żebrowe wsparte na smukłych filarach wiązkowych. Jego wewnętrzna część zamknięta jest pięciobocznie. Do wnętrza prowadzi zespół interesujących portali. Najstarszy jest portal południowo-zachodni wczesnogotycki z lat 1310-1315, uskokowy z czterema parami kolumn podtrzymujących łuki archiwolt. W ostrołukowym tympanonie przedstawiona jest płaskorzeźbiona scena Sądu Ostatecznego z Chrystusem sędzią, Maryją i św. Janem Chrzcicielem, aniołami dmącymi w trąby oraz postaciami zbawionych i potępionych. Portal północno-zachodni z około 1320 r., bliźniaczy z poprzednim portalem, ze sceną Koronacji Maryi w górnej części tympanonu i scenami Zaśnięcia i Niesienia do grobu ciała Maryi. Trzeci portal północno-wschodni z lat 1320/1330, zwany też Ślubnym, ostrołukowy, uskokowy, w górnej części przesłonięty koronkową kurtyną maswerkową, w ościeżach umieszczone są posągi panien mądrych i głupich. Portal ujmują ustawione na konsolach późnogotyckie posągi Madonny z Dzieciątkiem i św. Sebalda z 2. połowy XV w. Czwarty portal południowo-wschodni, ostrołukowy z około 1330 r.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Najważniejszym elementem wyposażenia kościoła jest ustawiony w chórze pomnik nagrobny św. Sebalda, odlany z brązu w latach 1508 – 1519 przez Piotra Vischera Starszego przy udziale synów Piotra Młodszego i Hermanna. Cokół grobowca ozdobiony jest płaskorzeźbionymi scenami z życia św. Sebalda oraz figurami Chrystusa i św. Sebalda, na cokole ustawiony jest dębowy relikwiarz obity srebrną blacha wykonany w latach 1391 – 1397, zamknięty arkadowym baldachimem podpartym na ośmiu filarach, z których każdy ozdobiony jest figurą apostoła a w narożnikach dwiema figurami. Pomiędzy ostatnimi filarami chóru wewnętrznego znajduje się Grupa Ukrzyżowania wykonana w całości przez Wita Stwosza, z krucyfiksem Wickla z w 1520 r. i rzeźbami Maryi i św. Józefa wykonanymi w latach 1505-1508 do kościoła NMP w Norymberdze i przeniesionymi na obecne miejsce w XVII w. W zakończeniu chóru ustawiony jest późnogotycki ołtarz św. Piotra z 1477 r. W polu środkowym ołtarza znajduje się rzeźbiona postać świętego na tronie biskupim w otoczeniu aniołów. W bocznych skrzydłach przedstawiono malowane sceny z życia św. Piotra. Na lewo od ołtarza ustawione jest kamienne gotyckie tabernakulum z 1374 r. o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Na prawo od ołtarza św. Piotra znajduje się epitafium Volckamera wykonane w 1499 r. przez Wita Stwosza, dla którego było to pierwsze zlecenie po powrocie z Krakowa do Norymbergii. Składa się ono z trzech płaskorzeźb z piaskowca ze scenami z Męki Pańskiej: Ostatniej Wieczerzy, Modlitwy w Ogrojcu i Pojmania Chrystusa. Na północnej ścianie chóru zachowało się epitafium Lorenza Tuchera, które namalował w 1513 r. Hans Süss z Kulmbach na podstawie szkicu Albrechta Dürera. Epitafium ma formę malowanego tryptyku, w obrazie środkowym przedstawiona jest tronująca Matka Boża z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych Barbary i Katarzyny, na lewo klęczący fundator polecany jest Maryi przez św. Piotra i św. Wawrzyńca zaś obraz po prawej stronie przedstawia św. Jana Chrzciciela i św. Hieronima. Na prawo od epitafium Tuchera umieszczona jest drewniana rzeźba św. Andrzeja wykonana po 1507 r. przez Wita Stwosza. Przy południowo-zachodnim filarze chóru gotyckiego umieszczona jest rzeźba Madonny Promienistej z około 1430-1440 r. a tuż obok znajduje się malowane epitafium Anny Imhoff (zm. 1413) z tronującą Matką Bożą z Dzieciątkiem w towarzystwie św. Elżbiety i św. Mikołaja a poniżej klęczące postacie Konrada Imhoffa i jego żony Anny. Przy filarach nawy głównej umieszczonych jest kilkanaście polichromowanych posągów apostołów i świętych z około 1340 r. Przy drugim od lewej filarze korpusu nawowego ustawiony jest gotycki tryptyk Erharda z około 1440 r., ze sceną Ukrzyżowania w polu środkowym i postaciami św. Barbary i św. Katarzyny na skrzydłach. Przy przeciwległym filarze znajduje się piękna rzeźba Chrystusa upadającego pod Krzyżem, wykonana około 1500 r. przez Adama Krafta. W zachodnim chórze ustawiona jest brązowa chrzcielnica z około 1430 r. o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Obok znajduje się gotycki ołtarz wykonany w 1462/1464 r. przez Wilhelma Pleydenwurffa na zlecenie Wilhelma Löffelholza. Na zewnętrznej ścianie chóru znajduje się pomnik nagrobny Schreyera-Landauera wykonany w latach 1490-1492 przez Adama KraftaWitraże. W oknach chóru zachowały się oryginalne późnogotyckie witraże. Kilka z nich wykonał około 1500 r. malarz na szkle Veit Hirsvogel. Pośrodku chóru umieszczony jest witraż wykonany według rysunków Albrechta Dürera i ufundowany w 1514 r. przez cesarza Maksymiliana I, z wizerunkami cesarza, jego żony Marii Burgundzkiej, najstarszego syna cesarza Filipa Przystojnego i jego żony Joanny Szalonej oraz świętych patronów rodu Habsburgów: Jakuba, Andrzeja, Leopolda i Jerzego. Na lewo znajduje się okno biskupa Bambergu, do którego diecezji należała parafia św. Sebalda z 1501 r. Na prawo od okna cesarskiego umieszczony jest witraż ufundowany przez Fryderyka Hohenzollerna i wykonany w 1515 r. według projektu Hansa Süss z Kulmbach. Z rodu Hohenzollernów wywodzili się średniowieczni burgrabiowie Norymbergii. Pozostałe okna zostały ufundowane przez przedstawicieli miejskiego patrycjatu takich jak Behaim czy Volckamer.

LITERATURA

Knaurs Kulturführer in Farbe Franken, opr. zb., München 1982
Grzesiek W., Nürnberg Experience, Veitshöchheim 2023
Ullmann E., Gotik. Deutsche  Baukunst 1200-1550, Leipzig 1994
Weilandt G., St. Sebaldus Church Nuremburg, Regensburg 2017
Strona internetowa: https://sebalduskirche.de

Norymberga, kościół św. Sebalda

{gallery}niemcy/bawaria/norymberga_kosciol_sw_sebalda{/gallery}

Greifswald, kościół św. Mikołaja

Greifswald, kościół św. Mikołaja
Greifswald, Dom St. Nikolai

Lokalizacja: Stralsund, Nikolaikirchhof 1 (54.315378, 13.091551)
Budowa: po 1270 – koniec XIV w.
Styl: gotyk, późny gotyk

HISTORIA. Pierwotny kościół tym miejscu został zbudowany w 2. połowie XIII w. z cegły i kamienia polnego. Został on rozebrany w XIV w. i do około 1370 r. zastąpiony kościołem halowym, który w końcu XIV w. przebudowano na bazylikę i powiększono. Po 1385 r. przedłużono korpus nawowy w kierunku zachodnim i wzniesiono masywną wieżę. Następnie do 1411 r. zbudowano trójnawowe prezbiterium z obejściem. Między rokiem 1480 a 1500 podwyższono wieżę o dwie górne kondygnacje. W 1515 r. w czasie burzy zawalił się północno zachodni szczyt wieży uszkadzając dach i niszcząc część sklepienia. Do 1531 r. naprawiono uszkodzenia ale sama wieża została odbudowana dopiero w 1609 r. Podobny wypadek wydarzył się w 1650 r., zniszczeniu uległy wtedy dach oraz sklepienia nawy głównej i nawy południowej. Kościół odbudowano bardzo szybko, bo do 1653 r. nakrywając wieżę hełmem w stylu baroku holenderskiego. W latach 1824-1832 miała miejsce przebudowa wnętrza kościoła w duchu niemieckiego romantyzmu i neogotyku, którą przeprowadzono pod znacznym wpływem wybitnego malarza Gaspara Davida Friedricha.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony z trójnawowego, ośmioprzęsłowego bazylikowego korpusu, którego trzy wschodnie przęsła stanowią prezbiterium. Nawa główna prezbiterium zamknięta jest ścianą prostą a nawy boczne zakończone są ukośnie, tworząc w ten sposób obejście prezbiterium. Między przyporami wciągniętymi do wnętrza wzdłuż naw bocznych i na zamknięciu prezbiterium umieszczone są kaplice boczne. Od zachodu do kościoła dostawiona jest wysoka wieża. Na zewnątrz gładkie ceglane ściany korpusu przebite są dużymi, cztero-, pięcio- a nawet sześciodzielnymi ostrołukowymi oknami. Do wnętrza prowadzi kilka gotyckich portali ostrołukowych, uskokowych, z których najbardziej okazały jest portal zachodni w przyziemiu wieży. Najbardziej reprezentacyjna jest wschodnia elewacja prezbiterium, rozczłonkowana trzema lancetowatymi oknami zamkniętymi ostrołukowo, z których środkowe jest największe czterodzielne. Elewację wieńczy trójkątny szczyt wypełniony ostrołukowymi blendami i zwieńczony wieżyczką. Nawę środkową nakrywa dach dwuspadowy a nawy boczne i kaplice nakryte są dachami jednospadowymi. Wieża w dolnej części masywna, zbudowana na planie czworoboku, na wysokości czwartej kondygnacji ujęta narożnymi owalnymi wieżyczkami i w najwyższych dwóch kondygnacjach przechodząca w ośmiobok. Całość nakrywa podwójny baniasty hełm z latarniami. Elewacje wieży rozczłonkowane są licznymi ostrołukowymi blendami ze ślepymi maswerkami. Wewnątrz nawa główna nakryta jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na masywnych ośmiobocznych filarach. Sklepienia krzyżowo-żebrowe nakrywają też nawy boczne za wyjątkiem pięciu zachodnich przęseł nawy północnej, które nakryte są sklepieniami gwiaździstymi. Nawa główna otwarta jest do naw bocznych półkolistymi arkadami. W nawach bocznych pomiędzy przyporami znajdują się płytkie kaplica boczne.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNETRZA. Kościół posiada bardzo skromne wyposażenie. Jednym z niewielu ocalałych średniowiecznych zabytków jest Rubenowtafel, późnogotycki obraz tablicowy, wykonany między rokiem 1460-1462. Obraz przedstawia grupę siedmiu uczonych z Greifswaldu i Rostoku w strojach akademickich, wśród nich Heinricha Rubenowa, burmistrza i współzałożyciela uniwersytetu w Greifswaldzie adorujących Matkę Bożą z Dzieciątkiem. Na chórze umieszczone są organy 45-głoswe, które wykonał w latach 1831-1832 słynny berliński organmistrz Carl August Buchholz. W kościele zachował sie cenny zespół płyt nagrobnych i epitafiów z XVI-XVIII w., wykonanych z wapienia gotlandzkiego., portrety pastorów z XVI do XIX w. Na wieży zawieszono kilka dzwonów, z których najstarszy i największy jest ważący 4 tony dzwon Profesorów, odlany w 1440 r. przez warsztat Rickert de Monkehagen z siedzibą w Rostoku. W czasie renowacji kościoła w 1980 r. odkryto liczne fragmenty gotyckich malowideł z XV w.

LITERATURA

Adamiak J., Pillep R., Zabytki Architektury i sztuki NRD, Przewodnik, wyd. Arkady 1989
Baier G., Ende H., Mecklenburg-Vorpommern. Knaurs Kulturführer in farbe, München 1991
Strona internetowa: https://www.dom-greifswald.de/startseite.html

Greifswald, kościół św. Mikołaja

{gallery}niemcy/meklemburgia/greifswald_nikolaikirche{/gallery}

Chorin, kościół cystersów

Chorin, kościół cystersów
Chorin, zisterzienkirche

Lokalizacja: Chorin, Amt Chorin 11a (52.893321, 13.883403)
Budowa: przed 1280 – 1300
Styl: gotyk

HISTORIA. Klasztor cystersów zwany pod nazwą Mariensee został założony około 1180 r. jako filia klasztoru w Lehnin przez Ottona I, margrabiego brandenburskiego. W 1258 r. ze względu na trudne warunki bytowania zakonników zapadła decyzja o przeniesieniu klasztoru z nad brzegu jeziora Parsteiner See na obecne miejsce w Chorin. Budowa dużego kompleksu klasztornego trwała od 2. połowy XIII w. do  1. ćwierci XIV w. Około 1280 r. wzniesiono prezbiterium a do około 1300 r. ukończono korpus nawowy. W 1542 r. na skutek szerzącej się reformacji klasztor został zsekularyzowany a jego zabudowania stopniowo popadały w ruinę. Dopiero w 1817 r. rozpoczęły się prace pod kierunkiem wybitnego pruskiego architekta Karla Friedricha Schinkla, których celem było ratowanie ruin kościoła i klasztoru.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony z wydłużonego, jedenastoprzęsłowego, trójnawowego korpusu bazylikowego, transeptu i prezbiterium zamkniętego siedmiobocznie. W narożnikach prezbiterium i transeptu znajdują się po dwie piętrowe kaplice. Od południa do korpus przylega zachodnie skrzydło klasztoru, przez co nawa południowa jest krótsza o dwa przęsła. Na zewnątrz ściany naw bocznych opięte są przyporami, między którymi rozmieszczone są okna ostrołukowe. Nawa główna przebita jest wąskimi dwudzielnymi oknami ostrołukowymi z maswerkami. Prezbiterium, transept i nawą główną nakrywają dachy dwuspadowe. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się wieżyczka na sygnaturkę zwieńczona ostrosłupowym hełmem. Nawy boczne nakryte są dachami jednospadowymi.

Fasada zachodnia jest trójdzielna ze środkową częścią flankowaną dwiema przyporami przekształconymi w wieżyczki schodowe, które nakryte są ceglanymi hełmami ostrosłupowymi. Między wieżyczkami rozmieszczone są trzy smukłe okna ostrołukowe z maswerkami, z których środkowe trójdzielne jest największe. Powyżej znajduje się rozeta ze ślepym maswerkiem. Całość wieńczą trzy trójkątne szczyty. Analogiczne szczyty wieńczą boczne pola fasady, poniżej których rozmieszczone zostały lancetowate ostrołukowe blendy. Ściany szczytowe transeptu ujęte są po bokach ośmiobocznymi wieżyczkami, z dużymi czterodzielnymi oknami ostrołukowymi z maswerkami i zwieńczone okazałymi trójkondygnacyjnymi trójkątnymi szczytami wypełnionymi ostrołukowymi blendami. Prezbiterium opięte jest uskokowymi przyporami, między którymi rozmieszczone są bardzo smukłe dwudzielne okna ostrołukowe z maswerkami.

Pierwotnie kościół nakryty był sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, z których zachowały się wsporniki i profilowane służki. Obecnie wnętrza nakryte są drewnianymi stropami płaskimi. Ściany wewnątrz nawy głównej rozczłonkowane są w dolnej kondygnacji ostrołukowymi arkadami wspartymi na kwadratowych profilowanych filarach, z których co drugi ozdobiony jest półkolumnami. Górna kondygnacja przebita jest ostrołukowymi oknami dwudzielnymi z maswerkami.

LITERATURA

Adamiak J., Pillep R., Zabytki Architektury i sztuki NRD, Przewodnik, wyd. ARKADY 1989
Knaurs Kulturführer in Farbe. Brandenburg, opr. zb., Augsburg 1998
Ullmann E., Gotik. Deutsche  Baukunst 1200-1550, Leipzig 1994

Chorin, kościół cystersów

{gallery}niemcy/brandenburgia/chorin_kosciol_cystersow{/gallery}

Prenzlau, kościół Mariacki

Prenzlau, kościół Mariacki
Prenzlau, Marienkirche

Lokalizacja: Prenzlau, Am Markt (53.313546, 13.856283)
Budowa: 1289-1340
Styl: gotyk

HISTORIA. Pierwszy kościół na tym miejscu został zbudowany w latach 1235-1250 z bloków granitu. Była to krótka trójnawowa hala z transeptem, prezbiterium i dwuwieżowym masywem wieżowym. Budowę obecnego kościoła rozpoczęto w 1289  r. i zakończono w 1340 r. W latach 1844-1846 miała miejsce neogotycka przebudowa kościoła według projektu Eduarda Knoblaucha. Kościół został zniszczony w 1945 r. w czasie ofensywy armii sowieckiej na Berlin. W wyniku pożaru wypalone zostało wnętrze i zawaliły się sklepienia. Wojnę przetrwały tylko mury obwodowe i filary kościoła. W latach 1970-1995 została przeprowadzona restauracja elewacji zewnętrznej zaś do 2020 r. zrekonstruowano sklepienia i dach kościoła.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony jest siedmioprzęsłowego trójnawowego korpusu halowego o długości 55 metrów, zakończonego dwu- i trójbocznymi apsydami. Od zachodu poprzedza kościół masyw wieżowy. Od południa dostawione są dwie kaplice i przedsionek. Na zewnątrz kościół opięty jest uskokowymi przyporami między którymi rozmieszczone są czterodzielne okna ostrołukowe z maswerkami. Nad okapem dachu bocznych elewacji wznosi się fryz maswerkowy. Kościół nakrywa dach dwuspadowy, którego kalenica ma wysokość 43 metrów. Cztery dolne kondygnacje masywu wieżowego  wzniesione są z granitowych bloków. Na osi fasady w przyziemiu znajduje się duży uskokowy i ostrołukowy portal wejściowy. Nad nim umieszczona jest rozeta a jeszcze wyżej dwudzielne okno ostrołukowe. Górne ceglane kondygnacje zwieńczone są dwiema kwadratowymi wieżami nakrytymi dwuspadowymi dachami. Elewacje ceglanych kondygnacji rozczłonkowane są ostrołukowymi blendami. Wschodnia elewacja kościoła jest pięciodzielna ze środkowym przęsłem z czterodzielnym oknem ostrołukowym ujętym ukośnie ustawionymi filarami i bocznymi przęsłami z oknami trójdzielnymi. Elewacje wieńczy trójkątny szczyt o niezwykle bogatej dekoracji z maswerków, wimperg, rozet i sterczyn. Wewnątrz kościół nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe wsparte na wiązkowych filarach międzynawowych. Nawa główna otwarta jest do naw bocznych profilowanymi ostrołukowymi arkadami.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA zostało w większości zniszczone w 1945 r. W prezbiterium znajdował się późnogotycki ołtarz główny wykonany w 1512 r. w Lubece przez Mistrza ołtarza głównego z Prenzlau. W centralnym polu ołtarza umieszczona była rzeźba Matki Bożej w otoczeniu aniołów. Zachowane figury z ołtarza przechowywane są w budynkach klasztoru dominikanów w Prenzlau. Najstarszym zachowanym zabytkiem w kościele jest późnogotycka chrzcielnica brązowa z XV w. Znajdują się tu także barokowe organy z 1717 r., wykonane przez organmistrza Johanna Michaela Rödera do kościoła w Dorotheenstadt w Berlinie. W 1833 r. organy przeniesiono do kościoła w Wesenberg a od 2019 r., na czas remontu przeprowadzanego w tej świątyni, trafiły do kościoła Mariackiego w Prenzlau. z 1906 r. pochodzą organy wykonane w Aarhus przez Emila Nielsena, które zostały przeniesione w 2017 r. z kościoła Øster Starup. Wkrótce do kościoła trafią kolejne organy, które w 1904 r. wykonała londyńska firma organmistrzowska William Hill and Son do kościoła w Kllbarcham w Szkocji.

LITERATURA

Adamiak J., Pillep R., Zabytki Architektury i sztuki NRD, Przewodnik, wyd. ARKADY 1989
Badstübner E., Badstübner-Gröger S., Knaurs Kulturführer in Farbe. Brandenburg, Augsburg 1998
St. Marien Kirche Prenzlau, opr zb., Prenzlau

Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000
Ullmann E., Gotik. Deutsche  Baukunst 1200-1550, Leipzig 1994

Prenzlau, kościół Mariacki

{gallery}niemcy/brandenburgia/prenzlau_kosciol_mariacki{/gallery}

Stralsund, kościół św. Mikołaja

Stralsund, kościół św. Mikołaja
Stralsund, St. Nikolaikirche

Lokalizacja: Stralsund, Nikolaikirchhof 1 (54.315378, 13.091551)
Budowa: po 1270 – koniec XIV w.
Styl: gotyk, późny gotyk

Kościół św. Mikołaja należy do najważniejszych przykładów ceglanej architektury gotyckiej południowego wybrzeża Morza Bałtyckiego. Wartość świątyni podnosi jej niezwykle bogate wyposażenie wnętrza.

HISTORIA. Budowę murowanego kościoła w Stralsundzie rozpoczęto przypuszczalnie w 1234 r. w momencie lokacji miasta. W 1260 r. budowa była już na tyle zaawansowana, że w kościele można było odprawiać nabożeństwa. Jeszcze przed ukończeniem budowy mieszczanie Stralsundu zdecydowali o wstrzymaniu prac i wzniesieniu nowej okazalszej świątyni wzorowanej na wznoszonym równocześnie kościele Mariackim w Lubece. Prace budowlane rozpoczęto w 1270 r. od rozbiórki chóru i transeptu. Od 1288 r. pracami budowlanymi kierował Mistrz Dietrich. Około 1308 r. zakończono budowę ścian otaczających chór. W 1314 r. rozpoczęto prace przy wznoszeniu korpusu nawowego, które zakończono w latach 60-tych XIV w. Przez cały XIV w. wznoszone był też obie wieże zachodnie. W 1525 r. pod wpływem reformacji mieszczanie Stralsundu przechodzą na luteranizm i grabią wyposażenia kościoła. W 1662 r. wybuchł pożar więźby dachowej, w wyniku czego zawalił się fragment sklepień. Na początku XVII w. wieża południowa została nakryta hełmem barokowym. W październiku 1944 r. kościół został uszkodzony w czasie nalotów amerykańskich na Stralsund. Zniszczenia te usunięto w 1947 r.

ARCHITEKTURA. Gotycki trójnawowy kościół o układzie bazylikowym, złożony z sześcioprzęsłowego trójnawowego korpusu nawowego i trójprzęsłowego trójnawowego prezbiterium zamkniętego pięciobocznie i otoczonego obejściem z wieńcem pięciu kaplic. Po bokach do naw bocznych dostawione są rzędy niskich kaplic wciągniętych pomiędzy przypory. Od zachodu kościół poprzedza potężny masyw dwuwieżowy. Na zewnątrz ściany kościoła opięte są uskokowymi przyporami, z których wyrastają łuki oporowe, podtrzymujące sklepienia nawy głównej. Między przyporami nawy głównej rozmieszczone są okna ostrołukowe, w zachodnich przęsłach czterodzielne zaś we wschodnich przęsłach trójdzielne. Nawę nakrywa dach dwuspadowy z wieżyczką na sygnaturkę. Ściany naw bocznych i obejścia przebite są dużymi oknami trój-, cztero- i pięciodzielnymi oknami ostrołukowymi. Nawy te i obejście nakrywają dachy dwuspadowe. Od zachodu kościół poprzedza potężny masyw wieżowy złożony z dwóch czworobocznych wież, których cztery górne kondygnacje rozczłonkowane są ostrołukowymi dwudzielnymi ostrołukowymi blendami. Wieża południowa nakryta jest barokowym hełmem z latarnią, wieżę północną nakrywa dach namiotowy, Wieże oddziela trójkątny szczyt i smukłe pięciodzielne okno ostrołukowe, w przyziemiu wielki uskokowy portal ostrołukowy. Dwa kolejne portale ostrołukowe prowadzą do wnętrza od północy i południa. Wewnątrz korpus nawowy nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe wsparte na potężnych ośmiobocznych filarach. Wschodnie przęsło prezbiterium nakrywa sklepienie pięciodzielne. Wschodnia część obejścia nakryta jest sklepieniami sześciopolowymi wspartymi na figuralnych konsolach. Sklepienia krzyżowo-żebrowe nakrywają też większość kaplic bocznych. Nawa główna i prezbiterium otwarte są do naw bocznych i obejścia wysokimi ostrołukowymi arkadami. Wysokie sale wieżowe nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi i otwarte do naw bocznych ostrołukowymi arkadami. Część prezbiterialną kościoła wspierają profilowane filary gotyckie zaś korpus nawowy podtrzymują ośmioboczne filary późnogotyckie. Nad wschodnią arkadą prezbiterium i nad północnym łukiem czwartego przęsła nawy głównej umieszczone są dwa balkony muzyczne. Kaplicę  Greiffenhaimów nakrywa skomplikowane sklepienie gwiaździste wsparte na figuralnych konsolach z postaciami Chrystusa i apostołów. Żebra sklepienne wykonane zostały z klinkierowanej cegły.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Na filarach, arkadach międzynawowych i w części kaplic zachowały się fragmenty gotyckich malowideł ściennych z XIV i XV w. powstałych pod wpływem malarstwa lubeckiego. Kościół posiada również bogate wyposażenie wnętrza, na które składają się gotyckie ołtarze, rzeźby i barokowe epitafia.
Prezbiterium. W zakończeniu prezbiterium ustawiony jest późnogotycki ołtarz główny w formie tryptyku z około 1480 r. W polu głównym umieszczona jest płaskorzeźbiona scena Ukrzyżowania z współczesnym krucyfiksem wykonanym w 1997 r. W polach bocznych znajdują się płaskorzeźbione sceny Męki Pańskiej zaś w predelli Boże Narodzenie. Na lewo od ołtarza głównego, przy filarze ustawiony jest późnogotycki Ołtarz Krawców z końca XV w. Część środkowa poliptyku podzielona jest na dwa pola z rzeźbionym Tronem Łaski i Matką Bożą z Dzieciątkiem. W bocznych skrzydłach ołtarza widnieją malowane sceny pasyjne z widokami miast hanzeatyckich w tle. Przy lewym filarze umieszczony jest gotycki ołtarz św. Olafa z 1410 r. z rzadkim przedstawieniem tego świętego. W jednej z południowych arkad chóru zawieszony jest monumentalny gotycki krucyfiks (Krzyż triumfalny) z XIV w. Przy sąsiednim prawym filarze ustawiona jest wapienna chrzcielnica z 1260 r. wykonana przez kamieniarzy z Gotlandii. Zdobi ją fryz z lwami, liliami i kołami słonecznymi. Nawa główna. Prezbiterium od nawy głównej oddziela drewniana przesłona z ołtarzem pośrodku, wykonanym w 1708 r. przez Thomasa Phalerta, snycerza ze Stralsundu według projektu rzeźbiarza Andreasa Schlütera. Po środku umieszczona jest rzeźbione Oko Boga otoczone obłokami z aniołami, powyżej znajduje się mniejsza scena Ostatniej Wieczerzy. Ołtarz wieńczy Chrystus Ukrzyżowany z Maryją i św. Janem pod krzyżem oraz personifikacjami Wiary i Nadziei. Przy lewym filarze znajduje się renesansowa ambona z 1611 r. Pola kosza i balustrady schodów wypełniają alabastrowe płaskorzeźbione sceny z życia Chrystusa. Na chórze muzycznym umieszczone są organy wykonane w latach 1840-41 przez organmistrz Carl August Buchholza z Berlina. Przy filarze wydzielającym nawę południową ustawiony jest późnogotycki ołtarz kupców z Bergen z około 1500 r. z płaskorzeźbioną sceną Ukrzyżowania w polu głównym i scenami pasyjnymi w polach bocznych. Przed ołtarzem tym znajdują się renesansowe stalle z 1574 r. o bogatej dekoracji snycerskiej. Przy dwóch lewych filarach umieszczone są dwie kolejne rzeźby gotyckie: krucyfiks z połowy XV w. i Chrystus niosący krzyż z 1 ćwierci XV w. Na filarze pod wieżą zawieszone jest najpiękniejsze z zachowanych w kościele epitafiów. Upamiętnia ono burmistrza Lamberta Steinwicha (zm. 1629) i jest ozdobione malowaną sceną Zdjęcia z krzyża. Obejście. W pierwszym przęśle obejścia w północnej nawie znajduje się ołtarz ufundowany przez rodziną burmistrza Alberta Junge w 2. ćwierci XV w. z rzeźbą Pięknej Madonny w polu środkowym i malowanymi scenami Zwiastowania na skrzydłach bocznych. Madonna ze Stralsundu wykazuje podobieństwo stylistyczne z Madonną z Torunia. Naprzeciw ołtarza przy filarze chóru znajduje się drewniana rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego z końca XIV w. W następnym przęśle obejścia umieszczona jest rzeźba św. Anny z Marią i Dzieciątkiem Jezus sprzed 1280 r. We wschodnim przęśle obejścia, pomiędzy filarami chóru ustawiony jest zegar astronomiczny zbudowany w 1394 r. przez Nicolausa Lilienfelda. Zachowany w stanie pierwotnym jest jednym z najstarszych tego typu zegarów w Europie. W kaplicy przylegającej od południa od obejścia umieszczona jest brązowa płyta nagrobna burmistrza Alberta Hovenera (zm. 1357) z rytą postacią zmarłego, wykonana około 1350 r. we Flandrii. We wschodniej części obejścia zachowały się gotyckie drzwi z malowanymi przedstawieniami patronów kościoła: św. Mikołaja, św. Andrzeja, św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Michała Archanioła oraz Ojców Kościoła na rewersach: św. Grzegorza, św. Ambrożego, św. Hieronima i św. Augustyna. Nawa północna. Po wejściu do kościoła w przedsionku ustawiony jest ołtarz Burmistrzów z przed 1516 r. W polu główny ołtarza znajduje się płaskorzeźbiona scena Zdjęcia z krzyża, z kolei w bocznych kwaterach znajdują się sceny: Św. Jerzy walczący ze smokiem, Męczeństwo św. Katarzyny, św. Marcin oddający płaszcz żebrakowi i Męczeństwo nieznanej świętej. W sąsiedniej kaplicy ustawiona jest barokowa chrzcielnica nakryta okazałym baldachimem o bardzo bogatej dekoracji rzeźbiarskiej i snycerskiej. Baldachim wsparty jest na rzeźbionych figurach będących personifikacjami cnót: Wiary, Nadziei, Cierpliwości i Miłości. Zdobią go też postacie czterech ewangelistów i rzeźba św. Jana Chrzciciela ustawiona na szczycie. Baldachim wykonał do 1732 r. rzeźbiarz ze Stralsundu Elias Kessler. Naprzeciw przy filarze wieży znajduje się ołtarz Kuśnierzy z około 1450 r. ze sceną Ukrzyżowania w polu środkowym i parami postaci starotestamentowych w polach bocznych. Nawa południowa. W nawie południowej ustawione są stalle rajców miejskich z 1652 r. o bogatej dekoracji snycerskiej z herbem miasta Stralsundu. W kolejnym przęśle znajdują się stalle kupców z Rygi wykonane przez snycerzy ze Stralsundu w XIV w. Stalle zdobią płaskorzeźbione sceny z życia traperów, zbieraczy miodu i wosku z Rusi. Obok znajdują się gotyckie ostrołukowe drzwi z około 1400 r. prowadzące do archiwum.

LITERATURA

Adamiak J., Pillep R., Zabytki Architektury i sztuki NRD, Przewodnik, wyd. Arkady 1989
Baier G., Ende H., Mecklenburg-Vorpommern. Knaurs Kulturführer in farbe, München 1991
Friedrich V., Stralsund. The Town Council and Parish Church of St. Nicholas, Passau 2012
Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000

Stralsund, kościół św. Mikołaja

{gallery}niemcy/meklemburgia/stralsund_nikolaikirche{/gallery}

Pasawa, kościół św. Michała

Pasawa, kościół św. Michała
Passau, kirche St. Michael

Lokalizacja: Pasawa, Schustergasse 14 (48.573723, 13.469895)
Budowa: 1665-1677
Architekt: Pietro Francesco Carlone
Styl: barok

HISTORIA. Jezuici przybyli do Pasawy w 1611 r. na zaproszenie księcia arcybiskupa Pasawy Leopolda V Habsburga. Kościół został zbudowany dla zakonu jezuitów w latach 1665 – 1677 r. według projektu Pietro Francesco Carlone. W 1725 r. dobudowano do kościoła od południa kaplicę św. Franciszka Ksawerego. Kościół pozostawał w rękach zakonu jezuitów do momentu kasaty zgromadzenia w 1773 r. Od tego czasu kościół jest świątynią szkolna dla Gimnasium Leopoldinum.

ARCHITEKTURA. Barokowy kościół złożony z trójprzęsłowej nawy ujętej po bokach kaplicami i węższego dwuprzęsłowego prezbiterium zamkniętego ścianą prostą. Od zachodu kościół poprzedza dwuwieżowa fasada z emporą organową, od południa do nawy dobudowana jest dwuprzęsłowa kaplica, zaś do prezbiterium przylega dwuprzęsłowa zakrystia. Fasada jest pięcioosiowa i trójkondygnacjowa, rozczłonkowana pilastrami a kondygnacje rozdzielone są wydatnymi gzymsami. Ze skrajnych pól fasady wyrastają kwadratowe wieże nakryte dachami namiotowymi. Górna kondygnacja fasady jest lekko cofnięta i zwieńczona trójkątnym szczytem. W przyziemiu na osi fasady znajduje się portal ujęty kolumnami i nakryty przerwanym naczółkiem z rzeźbą św. Michała Archanioła pokonującego smoka. Elewacje boczne o podziałach ramowych, w górnej części przebite są dużymi oknami zamkniętymi półkoliście. Nawę i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę. Wewnątrz ściany kościoła rozczłonkowane są zwielokrotnionymi pilastrami dźwigającymi gurty sklepień kolebkowych z lunetami. Kaplice boczne nakryte są sklepieniami kolebkowymi nad którymi znajdują się otwarte galerie. Chór muzyczny wsparty jest na potrójnej półkolistej arkadzie.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kościół posiada bogatą dekorację stiukową, figuralną i ornamentalną, którą wykonał w latach 1675-77 Giovanni Battista Carlone naśladując rzymskie wzory Berniniego i Borrominiego. Ołtarz główny wykonał w 1712 r. Jacob Pawanger według projektu jezuickiego architekta Christopha Tauscha z Wrocławia. W ołtarzu umieszczony jest obraz św. Michał Archanioł zwyciężający szatana, namalowany przez Carlo Innocenzo Carlone w 1714 r. Sześć barokowych ołtarzy bocznych wykonali w 1678 r. rzeźbiarze z Pasawy Johann Seitz i Johann Matthias Högenwald. Obrazy ołtarzowe wykonali m.in. Johann Spillenberger, Frans de Neve i Bartlomeo Altomonte. Ambona późnobarokowa powstała w latach 1715-20 i jest przypisywana Matthiasowi Högenwaldowi. Prospekt organowy jest dziełem Josepha Hartmanna albo Josepha Matthiasa Götza.

LITERATURA

Knaurs Kulturführer in Farbe Niederbayern und Obepfalz, opr. zb., München 1995
Strona internetowa https://www.sueddeutscher-barock.ch/In-Werke/h-r/Passau_Jesuiten.html (dostęp 20.10.2022)

Pasawa, kościół św. Michała

{gallery}niemcy/bawaria/pasawa_kosciol_sw_michala{/gallery}