Bratysława, kościół św. Elżbiety Węgierskiej, elżbietanek

Bratislava, Kostol svätej Alžbety 

Lokalizacja: Bratysława, Špitálska 6704/21 (48.146635, 17.114245)
Budowa: 1739-43
Architekt: Franz Anton Pilgram
Styl:  późny barok

HISTORIA. Inicjatorem budowy kościoła i klasztoru elżbietanek w Bratysławie był arcybiskup Ostrzyhomia (Esztergom) Imre Esterhazy. Kościół wraz z budynkami klasztornymi zbudowany został w latach 1739-43 według projektu wiedeńskiego architekta Franza Antona Pilgrama. W 1950 r. siostry zostały usunięte z budynków klasztornych, które zamieniono na szpital.

ARCHITEKTURA. Późnobarokowy, złożony z nawy oraz krótkiego prezbiterium i przedsionka. Fasada jest trójosiowa, dwukondygnacjowa i zwieńczona wieżą. Dolna kondygnacja podzielona pilastrami, o szerszej środkowej części z portalem i dużym oknem o fantazyjnym wykroju powyżej. W bocznych polach półkoliste wnęki mieszczące posągi śś. królów węgierskich Stefana i Władysława. Górna kondygnacja, wydzielona jest wydatnym gzymsem, nad którym na osi umieszczony jest herb zakonu elżbietanek a powyżej w niszy ustawiony jest posąg królowej Elżbiety Węgierskiej. Górna kondygnacja ujęta jest spływami wolutowymi i zwieńczona trójkątnym frontonem, z którego wyrasta kwadratowa wieża, opięta w narożnikach spływami wolutowymi i nakryta cebulastym hełmem. Elewacje boczne kościoła o podziałach ramowych, przeprute dużymi oknami o łukach odcinkowych. Całość nakrywa wspólny dach dwuspadowy. Ściany wewnątrz kościoła rozczłonkowane są parami pilastrów, podtrzymujących wydatny gzyms. Nawę nakrywa kopuła na pendentywach, zaś nad prezbiterium sklepienie żaglaste.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest jednolite późnobarokowe. Sklepienia zdobią iluzjonistyczne malowidła austriackiego malarza Paula Trogera z 1742 r. W kopule nad nawą przedstawiona jest scena Gloryfikacji św. Elżbiety Węgierskiej. Całą ścianę prezbiterium wypełnia okazały ołtarz główny, ujęty kolumnami dźwigającymi przełamany gzyms z belkowaniem. Ołtarz posiada bogatą dekorację rzeźbiarską: posągi śś. Franciszka z Asyżu, Antoniego z Padwy a w zwieńczeniu gołębica symbol Ducha Świętego. W polu głównym ołtarza umieszczony jest obraz Widzenie św. Elżbiety z 1741 r. wykonany przez Paula Trogera. ten sam malarz wykonał w 1743 r. obrazy w ołtarzach bocznych: Święta Rodzina i Opłakiwanie Chrystusa. Całości wyposażenia dopełniają ławy, konfesjonały i późnobarokowa ambona.

LITERATURA

Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996
Strona internetowa: http://www.alzbetinky.sk/ (dostęp 22.03.2019)

{gallery}slowacja/bratyslawski/bratyslawa_kosciol_elzbietanek{/gallery}

Bratysława, kościół Podwyższenia św. Krzyża, klarysek

Bratislava, kostol Povýšenia svätého Kríža, klarisiek

Lokalizacja: Bratysława, Klariská 1 (48.143907, 17.105555)
Budowa: do 1375
Styl:  gotyk

HISTORIA. Klaryski przybyły do węgierskiego Pozsony (obecna nazwa Bratysława używana jest od 1919 r.) pod koniec XIII w. i otrzymały od króla Andrzeja III zabudowania po opuszczonym klasztorze cystersów. Obecny kościół zbudowany został do 1375 r. Smukła wieża została dostawiona w 1. ćw. XV w. W 1782 r. cesarz Austrii Józef II skasował zakon klarysek. Na przełomie XIX i XX w. kościół został zregotycyzowany.

ARCHITEKTURA. Gotycki złożony z jednonawowego, czteroprzęsłowego korpusu oraz czteroprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego trójbocznie. Przy południowo-zachodnim narożniku korpusu dostawiona jest wysoka wieża, w dolnej części czworoboczna, w górnej części bogato zdobionej detalem architektonicznym, przechodząca w pięciobok. Nakryta jest ostrosłupowym kamiennym hełmem zwieńczonym kwiatonem. Elewacje kościoła opięte są masywnymi przyporami, między którymi znajdują się okna ostrołukowe. W prezbiterium wydłużone, w nawie znacznie niższe. Fasada zachodnia zwieńczona jest schodkowym szczytem poniżej którego usytuowana jest niewielka rozeta z czwórlistnym prześwitem. Kościół nakrywa wspólny dach dwuspadowy. Wewnątrz nawa i prezbiterium nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. W prezbiterium ustawione są trzy późnobarokowe ołtarze. Ołtarz główny wieńczy wspaniała rzeźbiona korona z herbem miasta podtrzymywana prze aniołki. Warto też zwrócić uwagę rokokową ambonę o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej, którą wykonał Jozef Sartory.

LITERATURA

Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996
Słowacja. Karpackie serce Europy, opr. zb., Kraków 2004

{gallery}slowacja/bratyslawski/bratyslawa_kosciol_klarysek{/gallery}

Bratysława, kościół Zwiastowania Pańskiego, franciszkanów

Bratislava, Kostol Zvestovania Pána, františkánov

Lokalizacja: Bratysława, Františkánske námestie 10 (48.144859, 17.108258)
Budowa: 4 ćw. XIV w., przebudowa połowa XVIII w.
Styl:  gotyk, barok

Kościół franciszkanów jest najstarszą świątynią Bratysławy. Z kościołem wiąże się interesująca tradycja. Każdy węgierski władca koronowany w katedrze św. Marcina, przybywał do kościoła franciszkanów aby pasować wybranych węgierskich szlachciców na rycerzy Złotej Ostrogi.

HISTORIA. Kościół został ufundowany w 4. ćwierci XIII w. przez króla węgierskiego Władysława IV Kumańczyka, jako wotum po zwycięstwie nad królem czeskim Przemysłem Ottokarem odniesione w 1278 r. W bitwie pod Dürnkrut (Suchymi Krutami). W 2. połowie XIV w. dobudowana została gotycka kaplica św. Jana Ewangelisty a na początku XV w. wzniesiono wieżę. Kościół i klasztor niszczone były w czasie trzęsień ziemi w latach 1580 i 1586, w wyniku czego runęły sklepienia nad nawą. Odbudowa kościoła została przeprowadzona dopiero w latach 1613-16. Kolejna przebudowa, tym razem w stylu późnego baroku miała miejsce w latach 1745-46 a obecny wygląd uzyskała wtedy m.in. fasada.

ARCHITEKTURA. Kościół złożony jest trójprzęsłowej barokowej nawy z przedsionkiem oraz gotyckiego trójprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego pięciobocznie. Od północy do nawy przylegają dwie kaplice, czteroprzęsłowa gotycka kaplica św. Jana Ewangelisty, wzniesiona w latach 1360-80 oraz barokowa kaplica Loretańska, zbudowana w latach 1708-1710. Od południa do nawy dostawiona jest wieża, w dolnej części kwadratowa, powyżej przechodząca w ośmiobok i zwieńczona kamiennym, neogotyckim hełmem. Do południowej części krużganków przylega kaplica św. Rozalii. Trójdzielna fasada frontowa zwieńczona jest barokowym szczytem falistym. Nad barokowym portalem ustawiona jest rzeźba Immaculaty (NMP Niepokalanie Poczętej) w otoczeniu dwóch aniołów. Ściany prezbiterium opięte są przyporami, między którymi rozmieszczone są ostrołukowe okna dwu- i trójdzielne. Kościół nakrywają dachy dwuspadowe. Wewnątrz prezbiterium nakrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe a nawę sklepienie kolebkowe. W przedsionku do nawy zachował wczesnogotycki portal ostrołukowy, ujęty kolumnami z kapitelami ozdobionymi dekoracją roślinną. Kaplica św. Jana Ewangelisty na zewnątrz opięta jest uskokowymi przyporami i nakryta dachem dwuspadowym. Ściany przeprute są ostrołukowym, trój- i czterodzielnymi oknami z maswerkami. Wnętrze nakrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Późnobarokowy ołtarz główny wykonany został w latach 1720-30, znajduje się w nim XIX-wieczny obraz Zwiastowania NMP oraz rzeźby świętych królów węgierskich Stefana i jego syna Emeryka. Także późnobarokowe są ołtarze boczne z XVIII w. W jednym z nich umieszczona jest gotycka rzeźbiona Pieta z około 1400 r. W nawie znajduje się rokokowa ambona z 1756 r.

Rzut poziomy za: Sakralna architektura na Slovensku

LITERATURA

Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996
Słowacja, Karpackie serce Europy, opr. zb., wyd. Bezdroża, Kraków 2004

{gallery}slowacja/bratyslawski/bratyslawa_kosciol_franciszkanow{/gallery}

Bratysława, kościół św. Elżbiety Węgierskiej, niebieski kościół

Bratislava, Kostol svätej Alžbety (Modrý kostolík)

Lokalizacja: Bratysława, Bezručova 2 (48.143352, 17.116756)
Budowa: 1909-1913
Architekt: Ödön Lechner
Styl:  secesja

Popularna nazwa tej świątyni Modrý kostolík (niebieski kościół), wzięła się od koloru ścian wnętrza oraz elewacji zewnętrznych. Kościół uważany jest za najlepszy przykład secesyjnej budowli sakralnej w architekturze węgierskiej.

HISTORIA. Kościół zbudowany został w latach 1909-1913 według projektu węgierskiego architekta Ödöna Lechnera z fundacji cesarza Franciszka Józefa I. Była to już druga świątynia w Bratysławie poświęcona św. Elżbiecie, dlatego uważa się, że cesarz ufundował ją dla uczczenia tragicznie zmarłej kilka lat wcześniej swojej żony Elżbiety (Sissi).

ARCHITEKTURA. Secesyjny kościół złożony jest z prostokątnej nawy z bocznymi aneksami, krótkiego prezbiterium o ściętych narożach oraz przedsionka od frontu z dostawioną do niego wieżą od północy. Smukła cylindryczna wieża, nakryta jest kopułą zwieńczoną krzyżem. Kościół posiada utrzymany w stylu secesji bogaty detal architektoniczny m.in. ceramiczne elementy pochodzące z manufaktury w Pecz, półkolumny ujmujące naroża oraz rynny i rzygacze. Kościół nakrywają dachy namiotowe. Ściany przeprute są dużymi oknami eliptycznymi i zamkniętymi półkoliście. Nad głównym wejściem umieszczona jest mozaika przedstawiająca św. Elżbietę Węgierską z różami. Do romanizmu nawiązują półkoliste portale wejściowe, ujęte podwójnymi półkolumnami oraz biforia w najwyższej kondygnacji wieży. Ściany wnętrza opięte są pojedynczymi półkolumnami w prezbiterium i podwójnymi w nawie. Sklepienia wykonane są z żelbetu, nowoczesnej i bardzo drogiej wówczas technologii.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest jednolite secesyjne. Składają się na nie ołtarze, chrzcielnica czy niebieskie ławy. W ołtarzu głównym znajduje się obraz przedstawiający św. Elżbietę Węgierską, który namalował Gyula Túry.

LITERATURA

Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996
Strona internetowa: https://hu.wikipedia.org/wiki/Kék_templom_(Pozsony)

{gallery}slowacja/bratyslawski/bratyslawa_kosciol_sw_elzbiety{/gallery}

Bratysława, kościół św. Jana z Mathy, trynitarzy

Lokalizacja:  Bratysława, Župné námestie 11 (48.146162, 17.106622)
Budowa: 1717 – 1727
Budowniczy: Johann Lucas von Hildebrandt?
Styl: późny barok

HISTORIA. Kościół został zbudowany w latach 1717-1727 dla trynitarzy, zakonu utworzonego dla wykupu chrześcijańskich niewolników z muzułmańskiej niewoli. Autorstwo kościoła nie jest pewne ale przypuszczalnie projekt wykonał wybitny austriacki architekt Johann Lucas von Hildebrandt a prace budowlane prowadził Franz Jänggl, który wprowadził niewielkie korekty.

ARCHITEKTURA. Kościół późnobarokowy, złożony z eliptycznej nawy i wydłużonego prezbiterium, zamkniętego łukiem odcinkowym. Kościół poprzedza wklęsła, dwukondygnacjowa fasada, ujęta dwiema ukośnie ustawionymi wieżami i zwieńczona trójkątnym szczytem ze spływami wolutowymi. Fasada podzielona jest pilastrami i wydatnymi gzymsami z belkowaniem. W dolnej kondygnacji na osi usytuowany jest portal wejściowy zamknięty łukiem odcinkowym i zwieńczony grupą rzeźbiarką z symbolami Świętej Trójcy. Elewacje boczne także podzielone są pilastrami i przeprute dużymi oknami o różnorodnych formach. Ściany wewnątrz kościoła opięte są pilastrami, podtrzymującymi obiegający gzyms z belkowaniem. Eliptyczna nawa ujęta jest po bokach płytkimi wnękami na pomieszczenie ołtarzy. Nawa nakryta jest kopuła a prezbiterium nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kościół posiada bogaty późnobarokowy wystrój i wyposażenie wnętrza. Na sklepieniu prezbiterium i w kopule widnieją iluzjonistyczne freski, których autorem jest Antonio Galli da Bibiena. Ołtarz główny wykonał Gaetano Antonio Bussi. W polu środkowym ołtarza umieszczony jest obraz przedstawiający scenę Wykupu chrześcijańskich niewolników z rąk muzułmanów przez św. Jana z Mathy i św. Felixa z Valois, który namalował Franz Xaver Palk w 1745 r. W ołtarzach bocznych kościoła umieszczone są godne uwagi rzeźby i obrazy. Około połowy XVIII w. powstały też ambona, organy i chrzcielnica.

Rzut poziomy kościoła za: Sakralna architektura na Slovensku, op. zb., Komarno 1996

LITERATURA

Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996
Strona internetowa: http://www.trojica.sk (dostęp 24.11.2018)

{gallery}slowacja/bratyslawski/bratyslawa_kosciol_trynitarzy{/gallery}

Tročany, cerkiew greckokatolicka św. Łukasza Ewangelisty

Tročany, gréckokatolícka cerkva sv. Lukáša Evanjelistu

Greckokatolicka cerkiew w Tročanach zbudowano została w 1739 r. na miejscu starszej świątyni. Po tym jak w latach 50-tych XX w. miejscowi grekokatolicy odmówili przejścia na prawosławie i przyłączyli się do kościoła rzymskokatolickiego, świątynia użytkowana jest jako kościół. Wzniesiona została jako cerkiew łemkowska typu północno-zachodniego. Trójdzielna, złożona ze zrębowej nawy i prezbiterium oraz słupowej wieży. Prezbiterium zamknięte jest ścianą prostą, nawa szersza kwadratowa, do której od zachodu przylega niewielki babiniec, otoczony słupami wieży. Wieża o pochyłych ścianach, w dolnej części otoczona jest szerokim okapem, nakryta ostrosłupowym hełmem. Nawę nakrywa dach namiotowy, zaś prezbiterium dach trójspadowy, kalenicowy. Do wnętrza prowadzi od zachodu portal o wykroju spłaszczonego trójliścia. Wnętrze cerkwi kryje interesujące zabytki. W prezbiterium ustawiony jest ołtarz główny z ikoną Zdjęcia z Krzyża z XVIII w. Między prezbiterium a nawą znajduje się przegroda ikonostasowa z trzema przejściami. Sam ikonostas jest dość nietypowy, ponieważ brak w nim rzędu prazdników. Nad carskimi wrotami umieszczona jest najstarsza ikona w cerkwi, Mandylion z końca XVI w. Nieco późniejsze są ikony namiestne św. Mikołaja, Matki Bożej z Dzieciątkiem i Chrystusa Nauczającego, pochodzące z XVII w. Z tego okresu jest też chramowa ikona św. Łukasza Ewangelisty, datowana na 1638 r., oraz ikona Ukrzyżowania z 1634 r. Kilka interesujących ikon jest też zawieszonych w nawie: Sąd Ostateczny i Zwiastowanie malowane na płótnie oraz Hodegetria oraz w babińcu: dwie ikony Matki Bożej z Dzieciątkiem, wszystkie z XVII w.

Tekst umieszczony 15.12.2009

LITERATURA

Cerkwie drewniane Karpat. Polska i Słowacja. Przewodnik, Pruszków 2006
Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996
Strona internetowa: http://www.drevenechramy.sk

{gallery}slowacja/preszowski/trocany_cerkiew_sw_lukasza{/gallery}

Trnava, katedra św. Jana Chrzciciela

Trnava, katedrála sv. Jána Krstiteľa

Lokalizacja:  Trnava, Univerzitné námestie (48.380392, 17.588347)
Budowa: 1629-37
Budowniczy: Antonio Canevale?
Styl: barok

HISTORIA. Kościół został zbudowany w latach 1629-37 na miejscu średniowiecznego kościoła i klasztoru dominikanów, według projektu włoskiego architekta Antonio Canevale?, pracami budowlanymi kierował inny Włoch Pietro Spazzo. Budowę kościoła finansowali palatyn Miklós Esterházy i arcybiskup ostrzychomski Peter Pázmány, który w 1635 r. założył w Trnavie uniwersytet. Nowo wzniesiona świątynia stała się organiczną częścią uczelni, kierowanej przez jezuitów. Dlatego jeszcze dziś często kościół ten nazywany jest jezuickim bądź uniwersyteckim i to mimo tego, że został podniesiony do godności katedry i jest najważniejszą świątynią archidiecezji bratysławsko-trnavskiej.

ARCHITEKTURA. Barokowy kościół składa się z nawy i czterech par kaplic po bokach oraz trójprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Posiada monumentalną fasadę frontową o trzech kondygnacjach, zwieńczoną trójkątnym szczytem ze spływami wolutowymi, ujętym w dwie kwadratowe wieże, nakryte barokowymi hełmami z latarniami. Portal główny ujęty jest przez dwie pary kolumn dźwigających przerwany, segmentowy przyczółek, z rzeźbami siedzących aniołów i kamiennym herbem Esterházych. Wewnątrz prezbiterium i nawa nakryte są sklepieniami kolebkowymi z lunetami a kaplice, otwarte do nawy półkolistymi arkadami, nakrywają sklepienia krzyżowe. Ściany rozczłonkowane zostały pilastrami.

WYPOSAŻENIE I WYSTRÓJ WNĘTRZA. Prace przy wystroju wnętrza trwały do 1700 r. i czynni przy nich byli artyści wiedeńscy, włoscy i miejscowi. Powstała wtedy bogata dekoracją stiukowa sklepienia, którą wykonali włoscy artyści Giovanni Battista Rosso i Giacomo Tornini oraz malowidła na sklepieniu ze scenami z życia św. Jana Chrzciciela, które wykonali Włoch Pietro Antonio Conti i wiedeński malarz E. J. Gruber. We wnętrzu dominuje jednak ogromny (wysoki na 20,3 m i szeroki na 14,8 m), barokowy ołtarz główny, wykonany z drewna  w 1640 r. przez Baltazara Knillinga i Veita Stadlera. Umieszczono w nim obraz przedstawiający Chrzest Chrystusa.

Tekst umieszczony 17.01.2006
Rzut poziomy kościoła pochodzi z książki Sakralna architektura na Slovensku, op. zb., Komarno 1996

 LITERATURA

Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996

{gallery}slowacja/trnawski/trnava_katedra_sw_jana_chrzciciela{/gallery}

Spiski Czwartek, kościół św. Władysława

Spišský Štvrtok, kostol sv. Ladislava

Jadąc szosą z Popradu w kierunku Lewoczy, mijamy miejscowości Spiski Czwartek gdzie na wzgórzu wznosi się zabytkowy kościół św. Władysława. Zbudowany został w XIII w. wraz z klasztorem minorytów i posiada cechy architektury późnoromańskiej i gotyckiej. Złożony jest z prezbiterium zamkniętego ścianą prostą z przybudowaną od północy zakrystią i owalną wieżyczką schodową oraz nawy, przy której od zachodu stoi wyniosła wieża z romańskimi biforiami, nakryta ostrosłupowym neogotyckim hełmem z końca XIX w. Wystrój wnętrza kościoła jest przeważnie barokowy i pochodzi z 2. poł. XVIII w. w jego skład wchodzą m.in. ołtarze oraz ambona. Jest też wczesnogotycka chrzcielnica kamienna z XIII w. Jednak najcenniejszą częścią kościoła jest późnogotycka kaplica rodu Zapolyów przybudowana do kościoła od południa w 1473 r. z fundacji Stefana Zapolyi, ówczesnego żupana spiskiego. Kaplica ta jest niemal identyczna jak późniejsza kaplica Zapolyów w Spiskiej Kapitule. Jest to budowla trójprzęsłowa, zamknięta trójbocznie, nakryta stromym dachem dwuspadowym i ozdobiona bardzo bogatym detalem architektonicznym, na który składają się m.in. maswerki okienne i pinakle wyrastające z opinających kaplicę przypór. We wnętrzu nakrytym sklepieniem sieciowym umieszczony jest neogotycki ołtarz skrzydłowy z końca XIX w., z gotyckim obrazem Zaśnięcia Panny Marii, namalowanym w 1450 r. w Norymberdze przez tamtejszego Mistrza Ołtarza Tucherów. Natomiast płaskorzeźbiona Pieta pochodzi z pracowni Mistrza Pawła z Lewoczy i została wykonana około połowy XVI w.

Tekst umieszczony 25.08.2007

LITERATURA

Pinkwart M., Północna Słowacja. Przewodnik krajoznawczy dla zmotoryzowanych, 1996
Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996
Strona internetowa: http://www.spissky.stvrtok.szm.sk/

{gallery}slowacja/preszowski/spiski_czwartek_kosciol_sw_wladyslawa{/gallery}

Spiska Sobota, kościół św. Jerzego

Spisská Sobota, kostol sv. Juraja

Spiska Sobota, dziś dzielnica Popradu, była niegdyś znaczącym ośrodkiem handlowym na Spiszu. Centralnym punktem tego miasteczka jest rynek, w którego zachodniej części znajduje się zabytkowy kościół św. Jerzego. Zbudowany został przed 1273 r. jako budowla romańska, następnie w 1464 r. został przebudowany w stylu gotyckim przez miejscowego mistrza murarskiego Jerzego Steinmetza. Kościół składa się z prostokątnej nawy, nakrytej sklepieniem krzyżowym wspartym na filarze oraz z prezbiterium zamkniętego trójbocznie, które nakryte jest sklepieniem gwiaździstym. Przed 1514 r. od północy do nawy dobudowana została kaplica św. Anny. Dalsze prace przy kościele przeprowadzono w XVIII w., do nawy dostawiono wtedy południowy przedsionek i wysoką wieżę od zachodu, którą nakrywa barokowy hełm. Z tego okresu pochodzi też zakrystia, dobudowana do prezbiterium od północy. To właśnie dlatego uskokowe przypory opinają prezbiterium tylko od wschodu i południa. Nad nawą i prezbiterium rozciąga się wspólny dach dwuspadowy, natomiast kaplicę i zakrystie nakrywa dach pulpitowy. We wnętrzu, w ostrołukowej tęczy umieszczona jest późnogotycka grupa Ukrzyżowania z 1489 r., w której obok Chrystusa, Marii i św. Jana pojawiają się postacie dwóch łotrów. W kościele znajduje się tez pięć gotyckich tryptyków, z których najcenniejszy jest ołtarz główny, dzieło samego Mistrza Pawła z Lewoczy, wykonany w 1513 r. W centralnym polu tego ołtarza znajduje się rzeźba św. Jerzego walczącego ze smokiem, na awersach skrzydeł bocznych przedstawione są malowane postaci śś. Jana Chrzciciela i Floriana po lewej oraz śś. Krzysztofa i Stanisława bpa po prawej. Wizerunek polskiego biskupa przypomina o tym, że Spiska Sobota, podobnie jak dwanaście innych miast spiskich pozostawała przez kilka wieków pod polską administracją (1412-1772). Na rewersach skrzydeł namalowane zostały sceny męczeństwa św. Jerzego, poniżej w predelli znajduje się rzeźbiona ostatnia wieczerza. W prezbiterium ustawione są jeszcze dwa późnogotyckie ołtarze Panny Marii i św. Antoniego Pustelnika. Ostatnie tryptyki stoją w nawie przy tęczy, lewy św. Anny, pochodzi być może również z warsztatu Mistrza Pawła z Lewoczy, prawy natomiast poświęcony jest św. Mikołajowi. Z okresu średniowiecza pochodzi jeszcze gotycka chrzcielnica z 1. poł. XIV w.? Pozostała część wyposażenia kościoła jest barokowa i późnobarokowa, składają się na nie: ołtarz w kaplicy z 4 ćw. XVIII w., z obrazem śmierci św. Józefa, Boży Grób zmontowany kulisowo w tej samej kaplicy w 1780 r., ambona z 4 ćw. XVII w., prospekt organowy wykonany przez Tomása Dobkovitza z Nowego Sącza w latach 1662-63 oraz epitafium rzeźbiarza Pavla Grossa st., wykonane w 1688 r. przez jego syna Pavla Grossa mł., kontynuującego artystyczne tradycje. Od wschodu przy kościele stoi murowana dzwonnica z 1589 r., przebudowana w XVIII w. Obok w 1772 r. postawiona została kolumna Matki Bożej Niepokalanej (Immaculata) na pamiątkę powrotu miast spiskich do Węgier, będących wtedy pod panowaniem Habsburgów.

Tekst umieszczony 22.03.2007

 LITERATURA

Apostoł S., Szlak gotycki. Nowy Targ – Kieżmark – Nowy Targ, Nowy Targ 2003
Pinkwart M., Północna Słowacja. Przewodnik krajoznawczy dla zmotoryzowanych, 1996
Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996
Komorowski J., Madonny spiskiego starosty, [w:] Spotkania z Zabytkami, 3/2004
Strona internetowa: http://www.spsobota.szm.sk/

{gallery}slowacja/preszowski/spiska_sobota_kosciol_sw_jerzego{/gallery}

Spiska Kapituła, katedra św. Marcina

Spisská Kapitula, Katedrálny chrám sv. Martina

Spiska Kapituła to niewielkie kościelne miasteczko położone na wzgórzu i otoczone obwarowaniami. Składa się z katedry św. Marcina, pałacu biskupiego, wieży zegarowej i domków kanoników. W 1993 r. cały zespół Spiskiej Kapituły wraz z pobliskim Spiskim Zamkiem i kościołem z Żehry został wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

HISTORIA. Głównym obiektem zespołu jest późnoromańska świątynia, której budowę rozpoczęto w 1198 r. i  ukończono w latach 1245-75, już po ustaniu najazdów tatarskich. W 2. poł. XV w. kościół został przekształcony w stylu gotyckim, m.in. powiększono wtedy prezbiterium i od południa dobudowano grobową kaplicę Zapolyów. W 1776 r. wraz z utworzeniem biskupstwa spiskiego, kościół podniesiono do godności katedry i poddano licznym późnobarokowym przeróbkom, które następnie usunięto w latach 1873-89.

ARCHITEKTURA. Katedra św. Marcina złożona jest z trójnawowego halowego korpusu, poprzedzonego dwuwieżową fasadą oraz z prezbiterium zamkniętego trójbocznie. Romański charakter zachowała jedynie zachodnia część kościoła, nakryta sklepieniem krzyżowym, z chórem wspartym na potężnych filarach oraz zamkniętym półkoliście, uskokowym portalem głównym. Fasada zachodnia rozczłonkowana jest fryzami arkadkowymi a w czworobocznych wieżach, nakrytych ostrosłupowymi hełmami umieszczone są romańskie biforia. Pozostałe części kościoła są już gotyckie. Masywne prezbiterium opinają od zewnątrz uskokowe przypory, między którymi rozmieszczone są ostrołukowe okna z maswerkami. Cały kościół nakryty jest wspólnym dachem dwuspadowym. Do kościoła dostawiona jest też późnogotycka kaplica ufundowana w 1493 r. przez węgierski ród Zapolyów, niemal identyczna do nieco wcześniejszej kaplicy tej rodziny w Spiskim Czwartku. Zbudowana jest na planie prostokąta o czterech przęsłach, zamknięta trójbocznie, z przedsionkiem od zachodu, nakryta wysokim dachem dwuspadowym. Posiada od zewnątrz stosunkowo bogaty detal architektoniczny, okna wypełnione są maswerkami a opinające budowlę przypory zwieńczone są pinaklami.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Po wejściu do kościoła zwraca uwagę kamienna, późnoromańska rzeźba Lwa (Leo Albus) z 2. poł. XIII w. W prezbiterium ustawiony jest ołtarz główny św. Marcina, złożony z gotyckich fragmentów z lat 1470-78. Inne gotyckie ołtarze szafiaste z 2. poł. XV w., m.in. Trzech Króli, św. Michała Archanioła i Zaśnięcia Panny Marii, znajdują się w nawach bocznych. Kolejny gotycki ołtarz, Koronowania Panny Marii oglądać możemy w kaplicy Zapolyów, tam też znajdują się późnogotyckie pomniki nagrobne Emeryka i Stefana Zápolyów. W kościele zachowały się też fragmenty gotyckiej polichromii z 1317 r. przedstawiające scenę z koronacji króla Węgier Karola Roberta Andegaweńskiego.

Tekst umieszczony 07.01.2007

LITERATURA

Pinkwart M., Północna Słowacja. Przewodnik krajoznawczy dla zmotoryzowanych, 1996
Sakralna architektura na Slovensku, opr. zb., Komarno 1996

{gallery}slowacja/preszowski/spiska_kapitula_katedra_sw_mikolaja{/gallery}