Kraków, kościół św. Krzyża

Kraków, kościół św. Krzyża

Lokalizacja: Kraków – Stare Miasto, ul. św. Krzyża 23 (50.063368, 19.943380)
Budowa: 1300 – 2. połowa XIV w.
Styl: gotyk

HISTORIA. Pierwotny drewniany kościół na tym miejscu ufundował w końcu XII w. bp krakowski Pełka. W 1244 r. bp krakowski Prandota osadził przy nim zakon św. Ducha. Około 1300 r. rozpoczęto budowę obecnego kościoła, wzniesiono wtedy prezbiterium a w 2. poł. XIV w. dobudowano nawę i wieżę. W 1528 r. powstało dzisiejsze sklepienie nawy a w 1533 r. prezbiterium. Następnie do nawy przybudowano kolejno trzy kaplice: św. Zofii w 1523 r., św. Andrzeja w końcu XVI w. i Matki Boskiej Loretańskiej w 1642 r. W latach 1896-98 kościół został gruntownie odrestaurowany przez architektów Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla, m.in. podwyższono wtedy dach nad nawą a obniżono nad prezbiterium, wieżę nakryto nowym hełmem i zrekonstruowano ścianę szczytową prezbiterium. 

ARCHITEKTURA. Kościół zbudowany jest w stylu gotyckim z cegły i kamienia oraz ciosu użytego do detali architektonicznych. Składa się trójprzęsłowego prezbiterium i kwadratowej nawy. Od zachodu stoi czworoboczną wieża, nakryta ostrosłupowym hełmem, z kruchtą w przyziemiu oraz dwiema kaplicami po bokach. Przy nawie od południa jest jeszcze kaplica św. Zofii. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami i obwiedziony gzymsem kapnikowym. Okna są przeważnie ostrołukowe z laskowaniami. Szczyt nawy od wschodu wypełniony jest ostrołukowymi blendami. Dachy kryte dachówką, nad prezbiterium i nawą dwuspadowe, nad kaplicami i zakrystią pulpitowe. W kościele są trzy portale kamienne: pierwszy z kruchty do nawy gotycki z 2. poł. XIV w., ostrołukowy, w nim drzwi z gotyckimi okuciami z około 1400 r.; drugi z nawy na chór muzyczny, późnogotycki z końca XV w., ostrołukowy, zamknięty łukiem trójlistnym i trzeci  prostokątny z prezbiterium do zakrystii z XVI/XVII w. Kruchta nakryta jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym ozdobionym wczesnorenesansową polichromią o motywach roślinnych. Wewnątrz nawa nakryta jest sklepieniem palmowym, wspartym na jednym filarze. Prezbiterium nakryte jest gotyckim sklepieniem sieciowym.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Sklepienie nawy zdobi polichromia o motywach roślinnych. Na ścianach nawy namalowane są późnogotyckie sceny z cyklu Męki Pańskiej,  powstałe po połowie XVI w., zachowane fragmentarycznie sceny m.in. Sądu Ostatecznego i Misericordia Domini oraz postacie czterech ojców Kościoła i bpa Iwona Odrowąża. Ściany zdobi polichromia z XVI w. z przedstawieniami Chrystusa Salwatora i postaciami apostołów. Tuż nad wejściem znajduje się barokowy chór muzyczny z jedną z najstarszych zachowanych w Krakowie szaf organowych z około 1704 r., w której znajdują się już pneumatyczne organy z 1923 r. W nawie możemy oglądać jeszcze dwa ołtarze boczne: jeden wczesnobarokowy z obrazami barokowymi Nauczanie Marii w części środkowej i drugi późnorenesansowy z około 1630 r., wykonany zapewne został w warsztacie Baltazara Kuncza, snycerza krakowskiego, z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem w części środkowej. Warto obejrzeć także pozostałe sprzęty: późnorenesansową ambonę z 1. ćw. XVII w., wczesnobarokowe stalle  z 1. poł. XVII w., z malowidłami w zapleckach odnoszącymi się do założenia zakonu duchaków, pochodzące z tego okresu ławki i dwa  późnobarokowe konfesjonały z lat 1730-32, pochodzące z katedry krakowskiej, wykonane przez Antoniego Frąckiewicza, wybitnego snycerza krakowskiego. Nawę od prezbiterium oddziela ostrołukowa arkada tęczy, w której umieszczony jest późnogotycki krucyfiks z około 1520 r. Centralny punkt prezbiterium stanowi barokowy ołtarz główny z około 1700 r., z rzeźbionym krucyfiksem z 1. poł. XVII w. na tle krajobrazu w części środkowej, obrazem Niesienie Krzyża w zwieńczeniu oraz rzeźbami śś. Stanisława i Wojciecha z około 1700 r., po jego bokach widzimy późnogotyckie rzeźby Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty z około 1520 r. W prezbiterium zobaczymy również barokowe stalle z wydatnym baldachimem, z obrazami w zapleckach oraz tron prepozyta klasztoru duchaków, oba sprzęty wykonane zostały około 1700 r. w warsztacie Jerzego Hankisa. W kaplicy św. Zofii można obejrzeć chrzcielnicę gotycką z 1423 r., odlaną z brązu przez krakowskiego ludwisarza Jana Freudenthala, z postaciami Adama i Ewy, świętych oraz scenami Zwiastowania i Ukrzyżowania a także godłem duchaków. W kaplicy św. Andrzeja obok późnorenesansowego ołtarza z przed 1603 r., warto przyjrzeć się malowidłom gotyckim z około 1420 r., przedstawiającym Chrystusa Ukrzyżowanego i fragment Chrystusa w Ogrojcu. W kaplicy MB Loretańskiej oglądniemy barokowy ołtarz z połowy XVII w., z obrazem Matki Bożej Loretańskiej z XVII w. i późnogotyckie stalle z początku XVI w. Na ścianach zawieszone są liczne epitafia, wśród nich: aktorki Heleny Modrzejewskiej (zm. 1909) oraz architekta Tomasza Prylińskiego.

Rzut poziomy za: Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Zdjęcie portalu wykonał Andrzej Mleczko, dziękuję też Piotrowi Matodze za informacje na temat organów.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Adamczewski J., Kraków od A do Z, Kraków 1992
Dobrowolski T., Sztuka Krakowa, Kraków 1978
Gadomski J., Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1500-1540, Warszawa-Kraków 1995
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. IV, Miasto Kraków , cz. III, Kościoły i klasztory Śródmieścia, 2, pod red. A. Bochnaka i  J. Samka, Warszawa 1971
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013
Łoziński J., Pomniki sztuce w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Rożek M., Gondkowa B., Leksykon kościołów Krakowa, Kraków 2003

Kraków, kościół św. Krzyża

{gallery}polska/malopolskie/krakow_kosciol_sw_krzyza{/gallery}

Kościoły w Krakowie opisane na stronie zabytkowekoscioly.net

Kraków, katedra św. Stanisława i św. Wacława
Kraków, kościół Wniebowzięcia NMP (Mariacki)

Kraków, kościół Bożego Ciała
Kraków, kościół Matki Bożej Zwycięskiej
Kraków, kościół Matki Bożej Królowej Polski (Arka Pana)
Kraków, kościół Najświętszego Salwatora
Kraków, kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa
Kraków, kościół Nawiedzenia NMP, karmelitów na Piasku
Kraków, kościół Nawrócenia św. Pawła, misjonarzy
Kraków, kościół Przemienienia Pańskiego, pijarów

Kraków, kościół św. Trójcy, dominikanów
Kraków, kościół św. Andrzeja
Kraków, kościół św. Anny
Kraków, kościół św. Barbary
Kraków, kościół św. Bartłomieja
Kraków, kościół św. Bernardyna, bernardynów
Kraków, kościół św. Floriana
Kraków, kościół św. Franciszka, franciszkanów
Kraków, kościół św. Franciszka Salezego, wizytek
Kraków, kościół św. Grzegorza
Kraków, kościół św. Józefa

Kraków, kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty
Kraków, kościół św. Krzyża
Kraków, kościół św. Łazarza
Kraków, kościół św. Marka
Kraków, kościół św. Michała Archanioła i św. Stanisława biskupa
Kraków, kościół św. Marcina

Kraków, kościół św. Piotra i św. Pawła
Kraków, kościół św. Piotra i św. Pawła, benedyktynów w Tyńcu
Kraków, kościół św. Stanisława Kostki

Kraków, kościół św. Szczepana
Kraków, kościół św. Teresy od Jezusa i św. Jana od Krzyża
Kraków, kościół św. Wojciecha
Kraków, kościół Trójcy Przenajświętszej, bonifratrów
Kraków, kościół Wniebowzięcia NMP i św. Wacława, cystersów
Kraków, kościół Wniebowzięcia NMP, kamedułów na Bielanach
Kraków, kościół Zwiastowania NMP, kapucynów

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *